Ongelijkheid

Grote kans dat deze crisis de kloof tussen arm en rijk juist gaat vergroten

Beeld Fadi Nadrous

Ongelijkheid heeft de neiging te groeien, in de natuur en in de economie. Een crisis kan die kloof verder vergroten of juist verkleinen. De huidige crisis neigt voorlopig naar het eerste.

Italië, brandhaard in deze coronacrisis, werd in de veertiende eeuw ook al als eerste Europese land getroffen door een epidemie: de pest. Kijk je naar de sociaal-economische gevolgen, dan zie je dat die epidemie de verschillen in de Italiaanse samenleving destijds aanvankelijk heeft verkleind, zegt de Utrechtse historicus Bas van Bavel. Niet heel verrassend: de pest halveerde de bevolking, de overlevende arbeiders konden hogere lonen eisen, en de rijkdom die er was, kapitaal en land, hoefde met minder mensen gedeeld te worden.

Drie eeuwen later werd Italië opnieuw getroffen door een pestepidemie, met vergelijkbare sterfte. Nu volgde er echter geen periode van welvaartsdeling, maar juist een groeiende welvaartskloof. Het verschil, zegt Van Bavel, zit in de maatregelen die de Italiaanse elite in de tussentijd had genomen. De lonen werden bevroren en het erfrecht veranderd, waardoor bezit niet versnipperd kon worden. De economische machtspositie die de elite had opgebouwd maakte dat de epidemie in de zeventiende eeuw een heel andere uitkomst kreeg dan de zwarte dood drie eeuwen voordien.

Een grote schok kan heel verschillende effecten hebben op een samenleving. Van Bavel bracht in kaart wat het verschil maakt, samen met zijn Wageningse collega Marten Scheffer. Scheffer is geen historicus maar een ecoloog. Deze verschillende wetenschappen hadden elkaar eerder al gevonden in onderzoek naar ongelijkheid. Enkele jaren geleden lieten Scheffer en Van Bavel zien dat ongelijkheid in de natuur en in de menselijke samenleving hetzelfde fenomeen is.

Een dobbelspel

De overeenkomst begint met een verschijnsel dat tegen de intuïtie in gaat, namelijk dat toeval ongelijkheden niet wegmiddelt maar juist vergroot. Denk aan een dobbelspel, zegt Scheffer. Iedereen krijgt 100 euro als startkapitaal. Wie de hoogste ogen gooit, wint. En je winst (of verlies) is een percentage van je kapitaal, een percentage dat wordt bepaald door het aantal ogen dat je gooit. Hoe ongelijk wordt na verloop van tijd deze kleine samenleving? 

Beeld Fadi Nadrous

Het verrassende antwoord is dat uiteindelijk bijna al het geld in handen is van een enkele speler. Niet omdat die speler beter is, maar puur door de manier waarop het toeval werkt in zo’n situatie waarin je winst of verlies proportioneel is met het kapitaal dat je in handen hebt. Om dat effect voor de geest te halen, kun je ook denken aan een dobbelspel waarin het draait om de zes, en je voor iedere zes die je gooit wordt beloond met een extra dobbelsteen. Bij iedere zes die je gooit, wordt je kans op een volgende zes groter. Scheffer: “Het is een statistische wet die zijn werk doet in de natuur en in de samenleving, zij het in de natuur tussen verschillende soorten planten en dieren, en in de samenleving binnen een soort: de mens.”

Maar dat is alleen maar de basis. In werkelijkheid zijn er mechanismen die de groei van ongelijkheid kunnen versterken of verzwakken. Diersoorten die succesvol zijn en een ecosysteem gaan domineren, krijgen meer natuurlijke vijanden. Plantensoorten die andere wegdrukken en monoculturen gaan vormen, worden kwetsbaar voor ziekteverwekkers.

Scheffer: “In de natuur keert de wal het schip. In de samenleving gebeurt dat niet vanzelf. We hebben manieren gevonden om de ongelijkheid in te perken; we hebben morele regels voor nemen en geven, we heffen belastingen. Maar wie economisch sterk staat heeft veel invloed op de regels. Dat kan de ongelijkheid juist vergroten. Kijk naar de politieke discussies nu over steun aan grote ondernemingen als luchtvaart- en oliemaatschappijen. Er wordt achter – en voor – de schermen geduwd en getrokken.”

Vraag is nu wat er gebeurt met die balans tussen inperken en vergroten als zich een schok voordoet: de Zwarte Dood, een oorlog, een corona-epidemie. Scheffer tekent ter illustratie landschapjes waarin een balletje op een vals plat langzaam van gelijkheid naar ongelijkheid rolt. De fundamentele beweging. Een schok kan het landschap veranderen in een steile helling, waardoor de gang naar ongelijkheid wordt versneld, of juist voor de bal een bult opwerpen, waardoor hij terugrolt naar gelijkheid.

Beeld Fadi Nadrous

“Een schok wordt afgebogen als het licht in een prisma”, zegt historicus Van Bavel. “Afgebogen door twee factoren: de eerste factor is de verdeling van bezit en de inrichting van economie en samenleving. De tweede is de spelregels die worden gemaakt in antwoord op de schok. Die bepalen of door de schok ongelijkheid zal toenemen of niet.”

De beide wereldoorlogen in de vorige eeuw worden in de wetenschappelijke literatuur opgevoerd als schoolvoorbeelden van schokken die nivellerend hebben gewerkt, die de ongelijkheid die er was hebben verminderd. Dat effect is echter niet toe te schrijven aan de schokken zelf, laten Scheffer en Van Bavel zien, maar aan de antwoorden die erop kwamen. Sinds het eind van de negentiende eeuw was het volk zich aan het organiseren in vakbonden, coöperaties en politieke partijen. Hun invloed zorgde ervoor dat er na de Eerste Wereldoorlog een welvaartsverdeling kwam via belastingheffing op vermogens en erfenissen, en dat na de Tweede Wereldoorlog sociale zekerheid en welvaartsstaat werden uitgebouwd.

Van Bavel: “Die inrichting van de samenleving zorgde ervoor dat de gevolgen van de eerste naoorlogse schok, de oliecrisis van de jaren zeventig, gelijkelijk werd verdeeld. Er kwam inflatie en massale werkloosheid, maar de ongelijkheid nam niet enorm toe. Wel werd toen de weg vrijgemaakt voor aanpassing van de regels. Er brak, mede als antwoord op de crisis van de jaren zeventig, een tijdperk aan van deregulering en privatisering, de macht van de vakbonden brokkelde af, de vrije markt werd heilig.”

De crisis van 2008

De verandering van de spelregels maakte dat de eerstvolgende schok, de financiële crisis van 2008, een heel ander effect kreeg, zegt Van Bavel. Nu geen verdeling van de klap, maar juist vergroting van de verschillen. Het antwoord op de crisis was: het financieel systeem intact houden, banken redden, bedrijven steunen, en dat met het aanwenden van grote hoeveelheden belastinggeld.

De schok van 2008 heeft de ongelijkheid onmiskenbaar vergroot. En een verandering van de regels is er niet op gevolgd.“Als dat nu niet alsnog gebeurt, zal de schok van deze coronacrisis op dezelfde manier doorwerken als na 2008 en de ongelijkheid verder vergroten”, zegt Van Bavel. “Je hebt hier geen hogere wiskunde nodig”, voegt Scheffer toe. “Een goede historische onderbouwing laat zien wat het effect van de coronacrisis kan zijn. Het ziet er niet goed uit.”

Beeld Fadi Nadrous

Reageren op een schok wordt moeilijker als er tussen de makers van de spelregels en het speelveld een schaalverschil zit. Ook dit is in de geschiedenis te zien. Die spanning ontstond in de vroegmoderne tijd, toen de regels nog lokaal werden gemaakt maar markten steeds grote gebieden gingen omspannen. Toen vervolgens de regels werden gemaakt in de natiestaat, gingen bedrijven en markten internationaliseren. En de multinationale organisaties en instellingen die er sindsdien zijn gekomen hobbelen achter de globalisering aan. Sommige, zoals de Europese Unie, moeten in deze coronacrisis zelfs voor hun toekomst vrezen.

Van Bavel: “Er komt nu misschien een lichte deglobalisering, maar die trend naar schaalvergroting zet door. Intussen zie je dat landen allemaal voor zich antwoorden willen vinden op deze schok. Dat is een misvatting. We zullen antwoorden moeten zoeken op mondiaal niveau.”

Lees ook:

Gelijkwaardigheid is geen regel maar uitzondering. Bij mens, dier én plant

Ongelijkheid is troef. De Wageningse ecoloog Marten Scheffer zag dat in de natuur, de Utrechtse historicus Bas van Bavel zag het in menselijke samenlevingen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden