null Beeld Ilse van Kraaij
Beeld Ilse van Kraaij

WetenschapMalariabestrijding

‘Giftig bloed’ kan malariamuggen dood uit de lucht laten vallen

Een oud medicijn tegen worminfecties blijkt mensenbloed dodelijk te maken voor malariamuggen. ‘Dit is een belangrijke toevoeging aan de gereedschapskist voor malariabestrijding.’

Als je wordt geprikt door een mug, en je ziet die mug na haar maaltje mensenbloed vervolgens dood uit de lucht vallen, zou je je dan ook niet eens zorgen gaan maken over je eigen ­gezondheid? Als het aan Menno Smit ligt, kinderarts in opleiding aan het Amsterdam UMC, is dat nergens voor nodig! Sterker nog: volgens Smit is het slikken van ‘insecticiden’ een veilige én effectieve manier om malariamuggen te bestrijden.

“Het middel ivermectine is al sinds het eind van de jaren tachtig in gebruik in de strijd tegen rivierblindheid en elefantiasis”, zo licht Smit zijn onderzoek toe. “Beide ziekten worden veroorzaakt door een worminfectie, die je kunt voorkomen door preventief dit middel te slikken. Maar ivermectine was daarvoor ook al bekend uit de diergeneeskunde. Daar wordt het gebruikt bij verschillende diersoorten, om parasieten zoals wormen ín het lichaam te bestrijden, maar ook om parasieten óp het lichaam van de dieren te bestrijden.”

Bij mensen die worden behandeld in de strijd tegen rivierblindheid en elefantiasis, was het al opgevallen dat er vervolgens ­enkele dagen minder muggen zijn, wist Smit. Vijftien jaar terug werden er ook eerste, voorzichtige experimenten gedaan met ivermectine om muggen te bestrijden. Voor zijn promotieonderzoek aan de Liverpool School of Tropical Medicine, startte Smit vijf jaar terug met een gedurfder versie van dat onderzoek. In Kenia kreeg een grote groep mensen een extra hoge dosis van het geneesmiddel tegen rivierblindheid.

Smit: “Bij de normale bestrijding van wormen krijgen mensen 200 microgram per kilo lichaamsgewicht, maar uit het onderzoek naar de veiligheid van dit geneesmiddel was al gebleken dat zelfs 2000 microgram geen problemen geeft voor mensen. Bij de normale dosis, tegen rivierblindheid, was het effect op muggensterfte kortdurend. In ons onderzoek konden wij de muggendodende werking van ivermectine enorm verbeteren door drie dagen lang 600 microgram te geven.”

In de dagen na het slikken van het medicijn, werd bij de proefpersonen met enige regelmaat een beetje bloed afgenomen. Dat bloed werd vervolgens gevoerd aan muggen in een kooitje. En wat bleek: tot maar liefst vier weken na het slikken van de medicijnen vielen die muggen dood uit de lucht.

Smit: “In eerste instantie gaven we het bloed via een speciale membraan aan de muggen. In een ander deel van het onderzoek lieten tientallen vrijwilligers zich ook daadwerkelijk prikken door de insecten. En ook dan bleek het bloed na het slikken van de medicijnen vier weken lang dodelijk voor de muggen.”

Medaille

Voor zijn onderzoek ontving Smit onlangs als eerste laureaat de zogeheten Robert Sauerwein Medaille, een prijs die vorig jaar in het leven is geroepen bij het emeritaat van de Nijmeegse hoogleraar medische parasitologie en hoofd van het Centre for Clinical Malaria studies, Robert Sauerwein. De ­opvolger van Sauerwein, hoogleraar tropische infectieziekten Teun Bousema was voorzitter van de jury die Smit decoreerde.

“Met dit onderzoek heeft Smit een belangrijk extra stuk gereedschap geleverd voor de bestrijding van malaria”, zegt Bousema. “Het is zeker niet een spreekwoordelijke magic bullet tegen malaria, maar ik denk eerlijk gezegd ook niet dat die ooit zal komen. Bestrijding van malaria zal altijd een kwestie zijn van meerdere, verschillende strategieën, en daar is dit een heel goede bij.”

Bousema maakt zich zorgen over de ­bestrijding van malaria op dit moment, niet alleen door de coronapandemie, maar vooral door de oprukkende resistentie van de ­malariaparasiet tegen medicijnen. “Op dit moment zijn de zogeheten artemisininen een essentieel onderdeel van malariabehandeling in Afrika. De resistentie van de parasiet tegen dit middel, die je in Zuidoost-Azië al op veel plekken ziet, zien we nu ook steeds vaker in Afrika. Daar moeten we nu heel snel tegen in actie komen.”

null Beeld Ilse van Kraaij
Beeld Ilse van Kraaij

“Toen enkele jaren terug grootschalige resistentie optrad tegen chloroquine, was er een aanzienlijke vertraging bij het schakelen naar een alternatief medicijn. Die vertraging heeft waarschijnlijk een miljoen mensen het leven gekost. Nu is omschakelen nog eens extra moeilijk, omdat er niet veel behandelstrategieën zijn voor artemisinine-resistente malaria. Een nieuwe, extra strategie op basis van ivermectine zou een rol kunnen spelen bij het indammen van medicijnresistentie.”

De nieuwe strategie die Bousema voor ogen staat, is dat alle mensen in een ­gemeenschap tegelijkertijd worden behandeld met malariapillen én ivermectine. “Je wilt dat lokaal álle malariaparasieten in mensen gedood worden. Maar die strategie werkt natuurlijk alleen als je ook écht iedereen kan behandelen, anders begin je na verloop van tijd gewoon weer van voor af aan. Helaas is zo’n honderdprocentscore niet realistisch. Maar om die laatste, zeg 10 of 20 procent van de mensen tóch te beschermen, zou je ivermectine kunnen inzetten als ­bestrijding van prikkende muggen. Muggen prikken meerdere mensen per week en dus is de kans dat ze een dodelijke concentratie van ivermectine oppikken groot. Hiermee kan de impact van massale behandelcampagnes een stuk beter worden.”

Zelf geprobeerd

Het enthousiasme over de inzet van ‘giftig bloed’ in de strijd tegen malaria wordt gedeeld door zelfstandig muggenonderzoeker Bart Knols. “Een vergelijkbare methode heb ik in 2011 ook al eens uitgeprobeerd”, zo vertelt hij vanaf zijn huidige werkplek op de Malediven. In opdracht van een toeristisch resort op een van de eilanden, werkt Knols daar op dit moment aan het uitroeien van muggen. “Niet voor het bestrijden van malaria, want die hebben ze hier niet meer, maar wel tegen de verspreiding van virussen die knokkelkoorts, zika en chikungunya veroorzaken. We zitten nu op een reductie van 95 procent van de muggen. Voor de ecologie maakt dat hier niets uit. Muggen hebben vooral ecologische waarde in ecosystemen waar de larven voedsel zijn voor vissen en ander zoetwater leven. Maar hier op deze zandige eilanden heb je helemaal geen poelen of meertjes. Er is dus geen dier dat eronder lijdt als alle muggen verdwijnen.”

Behalve als muggenbestrijder in dienst van de toeristische sector, werkt Knols ook aan het opzetten van een onderzoekscentrum op de Malediven. Daar wil hij voortbouwen op zijn eerder in Nederland ingezette strategie om muggen te lokken, vangen en doden met behulp van zorgvuldig uitgekozen lokstoffen.

“Malariabestrijding zal altijd een gecombineerde aanpak vragen”, stelt ook Knols. “Naast het bestrijden van muggen heb je ook verschillende preventieve medicijnen nodig tegen de parasiet en hopelijk ooit ook een effectiever vaccin. Het slikken van een muggendodend middel is wat dat betreft een mooi extra medicijn.”

Een altruïstisch medicijn, zegt Knols: “Als je alleen ivermectine slikt en je wordt gebeten door een mug, dan kan die mug jou nog steeds virussen of parasieten geven. Maar die mug kan vervolgens niemand ­anders meer steken, omdat ze doodgaat dankzij jouw medicijn. Je beschermt dus vooral andere mensen.”

In 2011 kwam Knols op hetzelfde idee met een ander diergeneesmiddel, nitenpyram, dat vlooien en andere parasieten doodt op honden en katten. “Ik dacht: als dit middel vlooien doodt op de hond, waarom dan geen muggen op de mens? Ik heb eerst een bevriend chemicus gevraagd of hij dacht dat het kwaad zou kunnen als ik zelf dat middel ook eens zou proberen. Hij kon geen ­bezwaar bedenken, dus heb ik een dosis van één milligram per kilo Knols geslikt, en een uur later mijn arm in één van onze muggenkooien in het laboratorium gestoken. Drie uur later waren alle muggen in die kooi dood!”

Te wild

Knols voorzag direct een grote toekomst voor deze nieuwe strategie in de bestrijding van muggen. Maar hij kon geen geldschieters vinden die net zo enthousiast waren. “Om dit diergeneesmiddel te registreren voor gebruik bij mensen, zou producent ­Novartis of een andere farmaceut opnieuw registratiestudies moeten doen. Dat zou miljoenen euro’s kosten en dat geld kon ik helaas niet bijeenkrijgen. Dit idee was blijkbaar nog een tikje te wild. Het patent dat ik destijds voor de zekerheid had aangevraagd, hebben we vervolgens laten verlopen om geen geld te verspillen.”

Voor ivermectine, waar Smit mee experimenteerde in Kenia, speelt dat probleem veel minder, ziet ook Knols. “Dat is al geregistreerd als humaan geneesmiddel. Daar hoeven dus alleen maar proeven te worden gedaan om de indicatie uit te breiden, van rivierblindheid en elefantiasis naar ook nog muggenbestrijding.”

“Ik ben een groot voorstander van de one health-benadering. Diergeneesmiddelen en humane geneesmiddelen zouden veel vaker als één interessante pool moeten worden gezien. Dierziekten en humane ziekten zijn feitelijk vaak één probleem, in samenhang met de gezondheid van het complete ecosysteem. Met de huidige pandemie van ­Covid-19, die per slot van rekening ook uit het dierenrijk komt, heb je het beste voorbeeld in handen.”

Door de covidpandemie is de bestrijding van malaria in de knel gekomen, vreest de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Jaarlijks lopen meer dan 200 miljoen mensen de ziekte op. Waar het aantal malaria­doden de afgelopen jaren minder dan een half miljoenbedroeg, voornamelijk jonge kinderen, lijkt dat nu weer te stijgen naar meer dan 700.000 doden per jaar, dankzij de haperende bestrijding tijdens de pandemie.

Vaccin

Een effectiever vaccin tegen malaria lijkt het hoogst haalbare in de strijd tegen wat wel het grootste gezondheidsprobleem ter wereld wordt genoemd. Hoogleraar Bousema nuanceert dat hogere doel enigszins. “Het beste vaccin dat er nu is, beschermt maar 30 procent van de mensen die het krijgen. Bij de enorme aantallen mensen die de ziekte oplopen, zijn dat nog steeds heel veel slachtoffers die je kunt voorkomen. Maar zoals het er nu voorstaat zal een vaccin nog altijd gecombineerd moeten worden met ­extra medicatie. Een eenzijdige focus op één interventie is schadelijk. Muggenbestrijding zal extreem belangrijk blijven bij malaria en andere door insecten overgedragen ziektes. Ivermectine kan daar een belangrijke rol spelen.”

Ivermectine wordt ook genoemd als potentieel geneesmiddel voor Covid-19, maar daarover is Bousema een stuk minder ­enthousiast. “In het lab lijkt dit middel te werken tegen covid, maar dan alleen bij een extreem hoge dosis, die bij mensen ernstige bijwerkingen kan geven.”

Na de proeven in Kenia, met muggen die onder experimentele omstandigheden bloed met ivermectine kregen, hebben Menno Smit en collega’s de proeven inmiddels ook uitgebreid naar malariabestrijding in de praktijk. “Met geld van vier grote geldschieters zijn proeven begonnen in zes landen in Afrika en Azië.

Onlangs zijn de eerste resultaten gepresenteerd van de proef in Gambia, waar tot nu toe werd gewerkt met klamboes, insecticidenspray voor huizen, diagnose en behandeling van malaria, en malariapillen voor zwangere vrouwen en kinderen onder de vijf jaar.

Een combinatie van ivermectine met reguliere malariamedicijnen gaf een ­reductie van 80 procent van het aantal ­gevallen van malaria ten opzichte van die reguliere strategie.

Lees ook:

Schimmeltje kan strijd tegen malariamug verder helpen

In Kenia is een verrassende wetenschappelijke ontdekking gedaan in de strijd tegen malaria.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden