Column Jan Beuving

Exact gelijk kan wel in de wiskunde, maar niet in tijd

Deze week was Renske van der Veer, directeur van het Centrum voor Contraterrorisme, te gast in ‘Nieuwsuur’. Tussen twee haakjes: een centrum voor contraterrorisme, dat kunnen we toch net zo goed het ‘centrum terrorisme’ noemen; die voor en contra vallen tegen elkaar weg. Evenzo zou het wat overbodig zijn om de gedachte in de vorige zin tussen twee haakjes te zetten, want dat schreef ik al. Van der Veer besprak met presentator Jeroen Wollaars de aanhouding van twee potentiële aanslagplegers, eerder deze week. Wollaars stelde haar de volgende vraag: ‘Wat valt u nou als eerste op als u naar ­deze zaak kijkt?’ Haar antwoord ­begon met: ‘Het eerste wat bij mij opkwam, waren twee dingen.’

Natuurlijk werd haar antwoord geleid door de vraag, maar het eerste wat ik me afvroeg was: kan dat, dat twee dingen precies tegelijk opkomen? (In een veld met krokussen in het voorjaar, zult u zeggen, maar kijk maar eens goed: er zal altijd één krokus net iets eerder zijn dan de ander. Maar dit tussen twee haakjes terzijde.) Grammaticaal, maar daar moet Peter-Arno Coppen zich maar eens over buigen, verraadt haar zin volgens mij al enige frictie. ‘Het eerste (wat bij mij opkwam)’ is een enkelvoud en het onderwerp van het werkwoord ‘waren’ dat volgt, maar dat staat dus in het meervoud.

De taal is leniger dan de wiskunde, dus met een beetje draaien en ­keren kun je die gelijktijdigheid toch bewerkstelligen. ‘Mijn oma ging naar een theateravond met Wim Sonneveld en Snip en Snap en het duo kwam als eerste op.’ Het duo is in de taal een enkelvoud. Maar had Renske van der Veer ook kunnen zeggen: ‘Het eerste wat bij mij opkwam was een tweetal gedachtes.’ Dan had ik nog gedacht: kunnen twee gedachtes precies tegelijk bij je opkomen? Bij Snip en Snap denk je het niet, omdat ze als duo tegenover Wim Sonneveld stonden, in de zin. Maar Snip en Snap kunnen natuurlijk ook niet precies tegelijk uit de coulissen stappen. Zeker niet nu ze al jaren dood zijn.

Wij ronden af om de wereld leefbaar te houden

In de wiskunde bestaan de ­begrippen ‘discreet’ en ‘continu’. De verzameling van alle natuurlijke getallen (1, 2, 3, etc.) is een discrete verzameling. Er zitten, simpel gezegd, ‘gaten’ in de verzameling. Binnen de natuurlijke getallen is er geen getal tussen 2 en 3. Vergelijk het met een kapstok die uit een rij haakjes bestaat: je kunt je jas niet tussen twee haakjes ophangen. (Ik overwoog om die zin op te schrijven als ‘je kunt je jas niet (ophangen)’ maar ik zal u niet tarten.) 

In plaats van de natuurlijke getallen kun je ook de reële getallen ­bekijken. Dat zijn alle getallen die je maar bedenken kunt: wortel 2, pi, 0,00001 of 37000. Die verzameling is continu. Tussen twee getallen in die verzameling ligt altijd nóg een getal. Tussen 2 en 3 ligt 2,5; tussen 2,5 en 3 ligt 2,75, enzovoort. Tijd is ook continu. Tussen twee verschillende momenten ligt altijd nog een moment. En omdat er zelfs in een seconde al oneindig veel momenten zitten, komen twee dingen – of het nu gedachten of (dode) artiesten zijn, nooit tegelijk op.

In onze aardse werkelijkheid ontbreekt iets wat in de wiskunde wel bestaat: exacte gelijkheid. Wij ronden af om de wereld leefbaar te houden. Twee mensen kunnen dezelfde geboortedag hebben, terwijl de een uren ouder is dan de ander. Bij de Belastingdienst mag je de centen vergeten, en alle bedragen afronden op hele euro’s. Strikt genomen is daardoor ongeveer 99 procent van de aangiftes fout, maar bij de Belastingdienst zijn ze wel wat gewend.

Evenzo is taal een gebruiksvoorwerp dat voortdurend de exacte waarheid afrondt. Je zou geen gesprek meer kunnen voeren als je elke zin wiskundig kloppend wil maken. Daarbij mag een land zich gelukkig prijzen als de directeur van het centrum pro antiterrorisme in staat is om twee dingen tegelijk te denken.

Jan Beuving is wiskundige en cabaretier. Hij speelt in zijn column met natuurwetenschappen en taal.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden