ProfielEugène Dubois (1858-1940)

Eugène Dubois ontdekte een topstuk uit de menselijke evolutie, maar het kwartje viel pas later

Een artist impression van de homo erectus, een verre voorouder van de mens. Bovenop het door Eugène Dubois gevonden schedeldak.  Beeld Werry Crone
Een artist impression van de homo erectus, een verre voorouder van de mens. Bovenop het door Eugène Dubois gevonden schedeldak.Beeld Werry Crone

De Javamens was niet de ontbrekende schakel die zijn ontdekker, Eugène Dubois, erin zag. De resten zijn wél het oudste bewijs dat aap en mens verbonden zijn.

Joep Engels

Hij had veel geluk gehad, maar dat had hij niet meteen door. De Nederlandse wetenschapper Eugène Dubois (1858-1940) was eind negentiende eeuw naar Nederlands-Indië gereisd om het bewijs te vinden dat de mens van de aap afstamde. De expeditie is nog maar net begonnen of hij vindt een schedeldak en een kies, en een jaar later ook nog een dijbeen. Maar Dubois denkt dat het resten van een uitgestorven apensoort zijn en noemt hem Anthropopithecus, de mensachtige aap.

Weer een jaar later valt het kwartje. Zijn vondsten blijken precies wat hij zocht: de schedel duidt op een tussenvorm tussen aap en mens, en het dijbeen verraadt dat het wezen rechtop liep. Hij verandert de naam in Pithecantropus erectus, de aapachtige mens die rechtop liep.

Eugène Dubois. Beeld Collectie Naturalis
Eugène Dubois.Beeld Collectie Naturalis

Hij verslindt de boeken van Darwin

Eugène Dubois wordt in 1858 in het Limburgse Eijsden geboren. Hij studeert geneeskunde in Amsterdam, maar zijn hart gaat uit naar de fossielen die hij in zijn jeugdjaren in de nabije Sint-Pietersberg vond. Hij verslindt de boeken van Charles Darwin. Met name The Descent of Man uit 1871, waarin Darwin beweert dat mensen en apen een gemeenschappelijke voorouder hebben die in de tropen moet hebben geleefd. De aap heeft immers zijn vacht verloren. Darwin denkt dat het de tropen van Afrika zijn geweest, omdat daar chimpansees en gorilla’s wonen.

Dubois volgt echter de gedachtelijn van bioloog Ernst Haeckel, die de oorsprong van de mens in Zuidoost-Azië situeert. In Indië bijvoorbeeld, waar de orang-oetan woont. En dat komt Dubois goed uit, Indië is immers een kolonie van Nederland. Hij meldt zich aan bij het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger (Knil) en wordt als legerarts gestationeerd op Sumatra.

Vanuit die positie lukt het hem een expeditie op poten te zetten en de jungle in te trekken. De jungle van Java, om precies te zijn. Ook dat is een gelukje. Hij heeft een primitieve schedel in handen gekregen die op Java is gevonden. Later blijkt die toch van een moderne mens te zijn geweest, maar Dubois is wel op het spoor gezet dat naar zijn grote ontdekking zal leiden.

Niet de erkenning waar hij op hoopte

Terug in Europa krijgt hij niet de erkenning waar hij op rekende. Zijn vakgenoten reageren sceptisch. Horen schedel en dijbeen wel bij elkaar? Maar uiteindelijk zijn de meesten het met hem eens dat Pithecantropus (‘Pietje’) een voorloper van de mens is geweest. Maar dé voorloper?

Pas ver na zijn dood in 1940, als de wetenschap beter zicht krijgt op de evolutie van de mens, blijkt de Java-mens van Dubois een Homo erectus te zijn geweest. Weliswaar een verre voorouder van de mens, maar wel een nakomeling van een groep die een miljoen jaar geleden uit Afrika is weggetrokken. Lang voordat daar de moderne mens, Homo sapiens, ontstond.

Eugène Dubois was de eerste, en lange tijd de enige, die de gedachten van Darwin zo serieus nam dat hij daadwerkelijk op zoek ging naar een bewijs voor diens theorie. En ook iets vond, al was het niet de missing link die hij er zelf in zag. De resten van ‘Pietje’, die nu door Naturalis in Leiden worden bewaard, zijn wel het oudste bewijs dat de mens met de aap verbonden is.

Lees ook:

De ziel van de man achter de Java-mens

De Nederlandse arts Eugène Dubois vond in 1891 op Java het eerste fossiel dat mensen en apen verbindt. Nu is de correspondentie van Dubois voor het publiek ontsloten. ‘Brieven van een onderzoeker kunnen net zo waardevol zijn als de eigenlijke fossielen.’

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden