Geologie

Een vulkaanuitbarsting hoeft niet heel groot te zijn om een beschaving weg te vagen

Het schilderij Gibel Atlantidy van de Rus Nicholas Roerich, een van de vele moderne verbeeldingen van de ondergang van Atlantis door een tsunami. Beeld By Nicholas Roerich - Internethional Centre of the Roerichs, Public Domain
Het schilderij Gibel Atlantidy van de Rus Nicholas Roerich, een van de vele moderne verbeeldingen van de ondergang van Atlantis door een tsunami.Beeld By Nicholas Roerich - Internethional Centre of the Roerichs, Public Domain

De eruptie op Santorini is rond 1614 voor Christus niet zo groot geweest als men altijd dacht, maar had wel grote gevolgen.

Rob Buiter

De vulkaanuitbarsting op het Griekse eiland Santorini, die rond het jaar 1614 voor Christus de minoïsche beschaving de das omdeed, was een stuk bescheidener dan tot nu toe gedacht. Tenminste: in termen van de hoeveelheid vulkanisch materiaal, zeker niet in termen van impact op de omgeving. Dat schrijft een internationale groep geologen deze maand in Nature Communications. De Nederlandse geoloog Willem van der Bilt van de universiteit van Bergen in Noorwegen was een van de auteurs in een team dat werd geleid door het Duitse geologisch onderzoeksinstituut Geomar.

Door onder andere met een medische CT-scanner naar gesteenten te kijken die tijdens de uitbarsting waren afgezet, hebben de onderzoekers minutieus berekend hoeveel vulkanisch materiaal destijds de lucht in is geslingerd. De onderzoekers komen op een totale schatting van dertig tot veertig kubieke kilometer aan lava, stenen, as en ander materiaal uit het binnenste van de aarde.

Deksel klapte compleet van de vulkaan

“Dat is natuurlijk een bizarre hoeveelheid materiaal”, zo licht Van der Bilt toe. “De complete ‘deksel’ is destijds van de vulkaan geklapt, waardoor van Santorini tegenwoordig alleen nog maar een ringvormig eiland is overgebleven. Door het gloeiendhete materiaal dat vervolgens in zee stroomde, kwamen in de wijde omtrek in de Middellandse Zee ook metershoge tsunami’s voor.”

Geologen rekenen met een Vulkanische Explosiviteit Index, een schaal die loopt van 0 tot 8 en die vooral denkt in termen van frequentie. Bij 0 staan de uitbarstinkjes die vrijwel continu voorkomen op bijvoorbeeld Hawaï en die vrijwel geen impact hebben, tenzij je er pal naast staat. De uitbarsting op Santorini kreeg een 7: een uitbarsting die eens in de vijfhonderd tot duizend jaar voorkomt. Ook de uitbarsting van de Tambora-vulkaan in Indonesië uit 1815 hoort in die categorie. Van der Bilt: “Door die laatste uitbarsting beleefde Europa in 1815 ‘een jaar zonder zomer’. De effecten waren in Europa zelfs drie jaar lang merkbaar.”

Uitbarstingen van de categorie 8 komen hooguit eens in de 50.000 jaar voor. Zo werd het huidige Amerikaanse Yellowstone Nationaal Park 2 miljoen jaar geleden gevormd door een uitbarsting die een krater achterliet van 70 bij 45 kilometer.

Het gezonken eiland Atlantis

Algemeen wordt aangenomen dat de uitbarsting op Santorini het einde betekende van de Minoërs, een Griekse beschaving die behoorlijk ontwikkeld was. De Minoërs hadden complete paleizen en steden met zelfs een rioolsysteem. Door de uitbarsting werd het hart van die beschaving onder de vulkanische as bedolven en werden gebieden in een wijde omtrek verzwolgen door een vloedgolf van een geschatte 28 meter hoog. Er wordt ook wel gezegd dat de beschrijvingen van het mythische gezonken eiland Atlantis door de filosoof Plato op de verwoesting van Santorini is gebaseerd.

Van der Bilt: “Dat dit soort verwoesting kan horen bij een uitbarsting die bescheidener was dan tot nu toe aangenomen, dat geeft te denken. De maximale schattingen in de wetenschappelijke literatuur kwamen tot nu toe uit op een hoeveelheid vulkanisch materiaal die grofweg twee keer zo groot was. Ons onderzoek laat dus vooral zien dat we nog lang niet alles begrijpen van vulkaanuitbarstingen en de relatie tussen hun omvang en hun invloed.”

Van der Bilt benadrukt dat vulkaanuitbarstingen in de huidige tijd hoe dan ook al snel meer impact hebben, door bijvoorbeeld ons intensieve luchtverkeer. “De uitbarsting van de Eyjafjallajökull op IJsland in 2010 kreeg op de schaal van de geologen een schamel 4'tje. En moet je zien hoe die uitbarsting het leven al wekenlang ontwrichtte.”

Lees ook:

Schade aan de ozonlaag deed het leven op aarde wankelen

252 miljoen jaar geleden probeerde de aarde zich van het leven te ontdoen. En het lukte bijna.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden