Column Jan Beuving

Een aardig taalspelletje met het periodiek systeem

Het gaat deze dagen veel over stikstof. Over de stikstofnorm stak een stikstofstorm op, zogezegd, die ondanks de vele st’s in het woord niet bepaald tot stilte maant. De boeren verruilden hun maaiveld voor het Malieveld, en straks staat stikstof steevast bovenaan in lijstjes met bekendste scheikundige elementen.

Ik moest terugdenken aan mijn eerste les scheikunde op de middelbare school. In de eerste twee klassen hadden we een gecombineerd vak dat Natuur-Scheikunde heette, met een docente die zo slecht orde kon houden dat ze elke week onbedoeld de chaostheorie onderwees. Maar vanaf 3-vwo werd dat anders: een scheikundelokaal uit het boekje, met erlenmeyers, branders, witte jassen, een zuurkast en het periodiek systeem aan de muur.

Dat periodiek systeem der elementen, dat dit jaar overigens 150 jaar bestaat, was onderwerp van de eerste les. Het was het alfabet van de scheikunde, werd ons verteld. Ieder element had een eigen afkorting: zwavel is S, zuurstof is O, enzovoort, en in het systeem zijn de elementen logisch gerangschikt. Helemaal linksbovenaan staat het lichte waterstof (H), en onderin vind je zwaarder dan loodzware zaken als uranium. 

Het was belangrijk, zo legde meneer S. uit, dat je de elementen van buiten kende. We kregen dan ook als opdracht om van alle elementen de naam en de afkorting te leren. En andersom: bij iedere afkorting moest je de hele naam weten. Ons werd daarbij streng voorgehouden dat een afkorting die uit twee letters bestond, als eerste een hoofdletter had, en als tweede een kleine letter. Natrium was Na. Lood Pb.

“Ik ga deze kennis ergens dit jaar een keer toetsen”, sprak de docent. “Ik zeg niet wanneer. Je moet na volgende week op ieder moment verwachten dat je onverwacht een SO krijgt.” (SO staat voor schriftelijke overhoring, niet voor zwavelmonoxide. Nu pas bedenk ik dat het natuurlijk onmogelijk is om een onverwachte SO te verwachten, maar dit terzijde.) Toen we een paar weken ­later een eerste geplande overhoring hadden over verdampen, sublimeren, koken en andere faseovergangen, zaten we klaar met onze etuis en blaadjes. Toen meneer S. de opgaven uitdeelde, zei hij: “Het is misschien iets anders dan je verwacht: doe je best”. 

Voor ons lag een lijstje met vijf afkortingen, en vijf voluit geschreven namen. “Jullie hebben tien minuten.” De leraar had zijn verrassingstactiek gesublimeerd, en hoe we ook kookten van woede, omdat onze kennis van het periodiek systeem verdampt was: we waren overgeleverd aan de elementen. Ik had een 2, weet ik nog, niet ver onder het klassengemiddelde. Vooral de hoofdletters hadden me genekt.

Voortaan schrijven we stikstoform en zwaveltokjes

Stikstof zat er volgens mij niet bij, maar de afkorting ervan is N ­(Nitrogenium). Het komt me natuurlijk weer op een onvoldoende te staan, maar als we die hoofdletters even vergeten, kun je een aardig taalspel met die afkortingen spelen. Stel, we spreken af dat we na een scheikundig element altijd de afkorting erachter denken, dan kunnen we die net zo goed weglaten. In plaats van ‘stikstofnorm’ schrijven we dan ‘stikstoform’. 

Evenzo spreken we van het meisje met de zwaveltokjes, en voorkomt tandpasta middels onder andere calcium riës. En als je toch een gaatje hebt, herstel je dat met een boor eter. Waar zat een Romein graag? In een atrium tuurlijk. Fanatieke zwembadzwemmers vormen een ‘chloorubje’. De wielrenner verloor in de afzink bidon. Jodium s pijnlijk op een open wond. Wat er stof eeft doen opwaaien deze week is Groep de Mos.

Op die manier kunnen we de taal comprimeren, wat uiteindelijk dunnere kranten en kortere woorden oplevert – goed voor het milieu. Misschien dat u dit scheikundige vakjargon gwanend bekijkt, maar er blijft zo zuurstof ver om de kleine onembare vesting van klimaatverandering toch te slechten. Vaak hebben Klaas Dijkhoffs proefballonnetjes vol helium lemaal niets uitgehaald, maar dit plan maakt de mens spekkoper. , VVD, CDA en D66 moesten er maar kabinetsbeleid van maken, want het resulteert in een besparing waar zelfs Kim Jong-un met al zijn verrijkte uranium tegen zegt.

Jan Beuving is wiskundige en cabaretier. Hij speelt in zijn column met natuurwetenschappen en taal.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden