God op aarde

Domitianus, de vergeten keizer

Keizer Domitianus
 Beeld Attilio Ullise
Keizer DomitianusBeeld Attilio Ullise

De regeerperiode van Domitianus geldt als een gouden tijd van het Romeinse keizerrijk. Toch kent bijna niemand meer zijn naam. De tentoonstelling God op aarde – keizer Domitianus onderzoekt waarom hij in de vergetelheid raakte, en of dat terecht was.

Saskia Bosch

Hij was wreed en pervers. Hij liet tegenstanders om duistere redenen om het leven brengen en had een incestueuze relatie met zijn nichtje. Hij zag eruit als een ‘kale Nero’ en bracht dagen door met het vangen van vliegen met een scherpe pen. Hij was een ijdeltuit, die zich voor het diner bij voorkeur verkleedde als de god Jupiter en dan plaatsnam op een hoge troon.

Keizer Domitianus (51-96 na Christus) had amper zijn laatste adem uitgeblazen of er werd alleen nog maar in negatieve termen over hem gesproken en geschreven. Tot op de dag van vandaag staat hij bekend als een van de slechte keizers van het Romeinse Rijk. De verklaring voor de ‘slechte pers’ die hij na zijn dood kreeg, is te vinden in zijn tumultueuze regeerperiode, waarin hij vele vijanden maakte.

Titus Flavius Domitianus werd in het jaar 51 geboren in de Granaatappelstraat in Rome. Hij groeide op in de schaduw van zijn vader keizer Vespasianus en van zijn oudere broer Titus. Toen Titus na een regeerperiode van slechts twee jaar overleed, was het de beurt aan Domitianus en kon hij eindelijk zijn plaats in de schijnwerpers opeisen.

Een voortvarende keizer

Dat hij zo lang in de schaduw van zijn vader en zijn oudere broer stond, heeft mogelijk bijgedragen aan zijn geldingsdrang. Wat de verklaring ook is, Domitianus ontpopte zich gedurende zijn vijftienjarige bewind tot een opvallend voortvarende keizer. Zo begon hij aan een ambitieus bouwprogramma in Rome. Hij liet onder meer op de plek van het huidige Piazza Navona een stadion aanleggen, bouwde een enorm keizerlijk paleis op de Palatijn en voltooide de bouw van het Colosseum waarmee zijn vader was begonnen.

Met zijn vele bouwactiviteiten voldeed Domitianus aan een belangrijke eis van het keizerschap. Want in die tijd bouwde een keizer voor het volk, zegt Eric Moormann, emeritus hoogleraar klassieke archeologie aan de Radboud Universiteit. “Een Romeinse keizer bouwde monumenten die het publiek aanspraken en die publieke functies hadden. Daarmee liet hij zijn aanwezigheid in de stad Rome zien en bewees dat hij wat deed voor het volk. Door nieuwe infrastructuur en openbare gebouwen maakte een keizer zich bij een groot publiek geliefd.”

Geen slechte legerleider

Ook als legerleider deed Domitianus het niet slecht. Hij ging regelmatig mee op veldtocht, wat hem populair maakte bij zijn troepen. En hij bleek over een goed militair inzicht te beschikken. Toen zijn legeraanvoerder in Schotland ten strijde wilde trekken om het Romeinse grondgebied in Groot-Brittannië verder uit te breiden, besloot hij in te zetten op het consolideren van de grenzen, omdat een expansieoorlog juist tot verlies van gebied zou kunnen leiden.

Daarnaast traden vrouwen onder zijn bewind meer op de voorgrond. Volgens Claire Stocks, Senior Lecturer in Classics aan Newcastle University, kregen vrouwen uit de keizerlijke familie en hofhouding onder Domitianus een prominentere rol en meer invloed. “Zijn eigen vrouw bezat bijvoorbeeld onroerend goed en had haar eigen zaak in dakpannen, die ze ook na zijn dood voortzette. Ook horen we onder Domitianus over vrouwelijke schrijvers zoals de dichteres Sulpicia.”

Kardinale fouten

Toch maakte Domitianus ook kardinale fouten. Zo riep hij zichzelf al bij leven uit tot god en wilde hij aangesproken worden als ‘heer en god’. Dat Romeinse keizers na hun dood werden vergoddelijkt was gebruikelijk. Maar om je al bij leven tot god uit te roepen was ongehoord. Domitianus voelde een sterke band met Egypte, waar farao’s al tijdens hun leven een goddelijk status hadden. Mogelijk bracht dat gebruik hem op het idee. Maar Domitianus’ besluit om zich als levende god te presenteren viel slecht bij de Romeinse elite, die hem verweet zich zo boven alle stervelingen te plaatsen.

Zijn belangrijkste fout was echter dat hij optrad als absolute alleenheerser en andere hoge bestuurders, de senatoren voorop, bruuskeerde. Zo ging hij op de stoel van de rechter zitten (zie kader) en joeg hij de Senaat tegen zich in het harnas. Niet alleen liet hij enkele senatoren vermoorden, hij nam gedurende zijn bewind ook steeds minder tijd om met de senatoren te overleggen. Bovendien gaf hij meer macht aan mannen uit de provincies en de middenklasse. Zo groeide Domitianus uit tot een keizer die geliefd was bij volk en leger, maar werd gehaat door de politieke elite.

Het Zwarte Diner

Ongewild tekende hij mogelijk zijn eigen doodvonnis met het legendarische Zwarte Diner. Voor dit diner nodigde hij zijn felste tegenstanders uit de Senaat uit in zijn paleis. De senatoren moesten het paleis betreden door een enge gang en het etentje voltrok zich geheel in het donker. Eenmaal in de banketzaal namen de gasten plaats naast grafstenen met hun naam erop en kregen ze zwarte gerechten op zwart servies geserveerd. Het was een niet mis te verstane waarschuwing aan het adres van de senatoren: wie mij in de weg staat, zal het met de dood moeten bekopen. Het is onbekend of de gasten ook maar een hap door hun keel konden krijgen, maar het diner zette de slechte relatie met de senaat verder op scherp.

Het is niet helemaal zeker of het Zwarte Diner daadwerkelijk plaats heeft gevonden. Maar volgens Eric Moormann kan het best gebeurd zijn. “We weten dat er dodenmaaltijden werden gehouden waarbij er zwarte spullen werden gebruikt. Als het waar is dat Domitianus inderdaad het Zwarte Diner organiseerde, heeft hij er zijn hand mee overspeeld.”

Leven in angst

De slechte relatie met de elite zorgde ervoor dat de keizer zijn laatste jaren in doodsangst doorbracht. Na een verijdelde moordaanslag was hij zo angstig dat hij de marmeren wanden in de zuilengalerijen van zijn paleis zo sterk liet polijsten dat hij in de weerspiegeling altijd kon zien of er iemand achter hem liep.

Het kon niet voorkomen dat Domitianus in het jaar 96 werd vermoord. De daders waren afkomstig uit zijn eigen hofhouding, maar het lijdt weinig twijfel dat de Senaat een flinke vinger in de pap had. Meteen na zijn dood legde de senaat hem een damnatio memoriae op: Domitianus’ nagedachtenis moest volledig uitgepoetst worden. Zijn beelden werden van hun sokkels getrokken, zijn naam werd weggebeiteld uit openbare inscripties en munten werden van zijn beeltenis ontdaan.

Negatieve bewoordingen

Vanaf dat moment werd er alleen nog in negatieve bewoordingen over hem geschreven. Soms zelfs door dezelfde schrijvers die hem voor zijn dood de hemel in schreven. Claire Stocks: “Wat je ziet is dat hij bij leven door een schrijver als Martialis werd geprezen voor zijn vele bouwwerken, militaire prestaties en de literaire festivals die hij organiseerde. Er werd zelfs gezegd dat hij zoveel tempels had laten herbouwen dat de goden hem een gunst schuldig waren. Maar na zijn dood gaven de schrijvers een andere draai aan dezelfde gebeurtenissen. Zo wordt hem dan verweten dat hij de oorspronkelijke bouwers van de gebouwen die hij restaureerde niet de eer gaf die hun toekwam door alleen zijn eigen naam op de gevel te zetten. En waar Martialis hem aanvankelijk prees voor wat hij voor de goden deed, schrijft hij na Domitianus’ dood dat de keizer geld heeft gestolen van de tempel van Jupiter.”

Het toont aan dat historische bronnen zeker geen feitenrelazen zijn. Stocks: “Wat je uit deze bronnen kunt halen is hoe de keizer zichzelf wilde neerzetten en hoe mensen na zijn dood ervoor kozen hem af te schilderen. Als je die verschillende versies naast elkaar legt en ze combineert met de materiële cultuur die is overgebleven, kun je zien wat hij deed en hoe zijn daden werden ontvangen. Hij was niet goed of slecht en deed dingen die vele keizers voor hem ook deden. Maar op sommige punten voerde hij ook innovaties door die wat betreft de senaat te ver gingen. En het is de senatoriale elite die de geschiedenis schrijft.”

In de vergetelheid

Zo kon het gebeuren dat Domitianus de geschiedenis inging als een van de slechte keizers van het Romeinse rijk en raakte hij in de vergetelheid. Ook omdat hij geen zoon had om hem op te volgen en die zijn naam en faam hoog had kunnen houden.

Het Rijksmuseum van Oudheden zet de vergeten keizer nu weer in de schijnwerpers met de tentoonstelling God op aarde – keizer Domitianus. De expositie vertelt zijn levensverhaal aan de hand van vele bruiklenen en bijzondere multimediale elementen. Zo is er een animatie waarmee de bezoeker als het ware door zijn paleis kan dwalen en is er een deep fake reconstructie gemaakt van het gezicht van Domitianus, waarbij de keizer je indringend aankijkt. Het resultaat is een filmische tentoonstelling, die de museumbezoeker het gevoel moet geven: Die man ken ik.

De expositie is de eerste tentoonstelling ooit die geheel aan Domitianus is gewijd. En hoewel hedendaagse wetenschappers genuanceerder tegen de keizer aankijken dan zijn tijdgenoten, is de expositie niet bedoeld om hem op het schild te hijsen. Maar wel om hem aan de vergetelheid te ontrukken.

Wat hem zo’n interessant onderwerp maakt is volgens Claire Stocks vooral dat er zoveel materiaal over hem beschikbaar is. “Toen ik me in hem ging verdiepen kwam ik erachter hoeveel materiële cultuur en hoeveel literatuur er over Domitianus is, geschreven tijdens en na zijn regeerperiode. Er is geen andere keizer uit die vroege keizerlijke periode, met uitzondering van Augustus, over wie zoveel teksten bewaard zijn gebleven. En toen rees de vraag: als er zoveel materiaal is, hoe kan het dan dat hij vergeten is? De tentoonstelling is dan ook niet bedoeld als rehabilitatie van Domitianus, maar als een wederopstanding.”

Domitianus had het vast prachtig gevonden.

Domitianus en de Vestaalse maagd

Vestaalse maagden waren priesteressen van de godin Vesta, die in het oude Rome in hoog aanzien stonden. Hun belangrijkste taak was om het vuur in de tempel van Vesta, het symbool van Rome’s eeuwige bestaan, altijd brandend te houden. Vestaalse maagden werden op jonge leeftijd aangesteld voor een periode van tenminste dertig jaar. Gedurende deze periode moesten zij strikt celibatair leven. Overtraden ze deze wet, dan kon dat bestraft worden met de dood.

Onder Domitianus werd de Vestaalse maagd Cornelia beschuldigd van seksueel wangedrag. Het is onbekend of de beschuldiging terecht was of dat de keizer zich simpelweg bedreigd voelde door deze invloedrijke vrouw. Zeker is dat hij besloot haar te berechten. Niet in een Romeinse rechtbank, zoals gebruikelijk, maar achter gesloten deuren in zijn privé-villa. Dat hij zo de rechterlijke macht buitenspel zette, leverde hem veel kritiek op.

Nog schokkender vonden zijn tijdgenoten het dat hij Cornelia veroordeelde tot de dood door levend begraven te worden. In de vroege periode van het oude Rome werd deze vorm van doodstraf voor Vestaalse maagden weliswaar uitgevoerd, maar in Domitianus’ tijd was deze straf al lang in onbruik. Dat hij er toch voor koos om Cornelia levend te laten begraven in een grot, zagen de Romeinen als het zoveelste bewijs van Domitianus’ wreedheid.

De tentoonstelling ‘God op aarde - keizer Domitianus’ is vanaf 17 december te zien in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden. Meer informatie op: rmo.nl

Lees ook:

Hoe leefden Romeinen in Nederland?

Dit team zoekt het antwoord.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden