InterviewMark Solms

Deze wetenschapper bouwt een machine die voelt hoe het is om machine te zijn

null Beeld Fadi Nadrous
Beeld Fadi Nadrous

Bewustzijn is niet een ongrijpbare geest maar natuurwetenschappelijk te verklaren, betoogt Mark Solms. Om dat te bewijzen wil hij een machine bouwen die bewust is, net als wij. En als dat lukt? “Meteen uitzetten.”

“We hebben bewustzijn nu zo ver teruggebracht tot zijn basismechanisme, dat het mogelijk moet zijn bewustzijn in te bouwen”, zegt Mark Solms in een gesprek naar aanleiding van zijn nieuwe boek (De verborgen bron). De Zuid-Afrikaanse neuropsycholoog heeft aan de universiteit van Kaapstad een groep wetenschappers om zich heen verzameld om een machine te bouwen die bewust is.

Geen kunstmatige intelligentie, maar kunstmatig bewustzijn. Het zou voor Solms het ultieme bewijs zijn voor de theorie die hij met collega’s heeft ontwikkeld, en die in zijn boek stap voor stap uiteen wordt gezet. “We hebben door de coronamaatregelen vertraging opgelopen, maar we zijn druk in de ontwerpfase. Ik hoop dat we over een jaar een eerste prototype hebben.”

Het bewustzijn van die machine of robot zal niet op het onze lijken. “Het begint met de meest basale vormen van bewustzijn, ­ruwe gevoelens van aangenaam of onaangenaam. Gevoelens die de machine helpen te overleven.”

Hier ligt de kern van Solms’ theorie van bewustzijn (die in het kader op deze pagina wordt geschetst). De basis van bewustzijn ligt niet in cognitie of waarneming, zoals veel wordt gedacht, maar in gevoelens, affecten. Angst, lust, hechting, woede, zorg, rouw, spel, zijn gevoelens. Die kunnen alleen subjectief beleefd worden. En ze zijn er niet voor niets, zegt Solms: “Affecten dóen iets, ze brengen reacties op gang die ons helpen overleven in een onzekere en veranderende omgeving.”

Een robot met bewustzijn

Het onderliggende mechanisme heet ­homeostase: het bewaren van evenwicht in de lichaamsfuncties, ook als de omstandigheden veranderen. Homeostase voltrekt zich in veel gevallen automatisch; je hebt geen bewustzijn nodig om je bloeddruk te regelen. Maar het kan ook bewust: in de sauna roept je lichaam dat het gekoeld moet worden, maar jij kunt besluiten om nog even door te verwarmen. Gevoelens, affecten zijn de motor van die bewuste homeostase.

Solms: “Het verbazingwekkende is dat we dit mechanisme hebben kunnen vatten in relatief simpele wiskundige vergelijkingen. Dat is vooral te danken aan mijn Britse collega Karl Friston, met wie ik de afgelopen jaren intensief heb samengewerkt. Die vergelijkingen zetten we nu om in het ontwerp voor een robot. Als onze wiskunde werkt, dan zal die bewustzijn hebben. Gebeurt dan niet, dan schort er iets aan onze theorie.”

Maar, hoe kun je dat weten? Er zijn ­machines, robots, online raadgevers die de indruk wekken menselijk te zijn, maar die geen bewustzijn hebben, het zijn slimme rekenmachines. Hoe weet je of de robot die je bouwt anders is en werkelijk bewustzijn heeft?

Solms: “Hoe weet ik of jij een bewustzijn hebt? Dat weet ik niet. Bewustzijn is een subjectief fenomeen. Om zeker te weten of jij bewustzijn hebt zou ik jou moeten zijn. Dat geldt voor ons, en dat geldt voor een ­bewuste machine. Maar dat is in de wetenschap niets nieuws. Absolute waarheden hebben we zelden. Dus op basis van een theorie doen we voorspellingen, die we vervolgens toetsen om te zien of de theorie klopt. Zo zal het hier ook gaan: we doen voorspellingen over gedrag dat de robot zou moeten vertonen als hij over bewustzijn ­beschikt, en we gaan observeren of dat ­inderdaad gebeurt.”

Mark Solms Beeld Athenaeum
Mark SolmsBeeld Athenaeum

De robot waar Solms aan werkt, zal in ­fasen worden opgebouwd, van simpel naar complex. Hij wordt niet ontworpen voor een bepaalde taak, hoeft niet te maaien of stofzuigen, maar heeft slechts één doel: overleven. Hij zal worden opgebouwd met sensoren waarmee hij zijn eigen toestand kan waarnemen en allerlei omgevingsfactoren, en mechanismen om op basis van gevoelens te handelen, bijvoorbeeld de aanvoer van energie te regelen uit verschillende bronnen naar keuze, warmte af te voeren als het hem te heet wordt, et cetera.

De eerste voorspelling is dat de machine de gevoelens waarover zij beschikt zal ­gebruiken om zich prettig te voelen, net als wij. Homeostase. En dat zij daarmee weet te overleven, ook in onzekere en veranderende omstandigheden.

Solms: “Dat is de basisvoorspelling. Daar komt een belangrijke voorspelling bij: als de machine bewustzijn heeft, zal zij keuzes maken waardoor zij zich prettig voelt, ook als dat níet in het belang is van haar voortbestaan. Dat doen wij ook! We slikken opiaten om pijn te bestrijden, terwijl pijn een belangrijk mechanisme is voor ons overleven. Waarom? Omdat opiaten een lekker ­gevoel geven.”

“Dit is ook aangetoond in prachtig onderzoek met zebravissen. Als je een plek creëert waar ze cocaïne kunnen krijgen, zullen de vissen die plek steeds weer opzoeken. Die cocaïne geeft alleen maar plezier, en heeft voor hun overleven geen enkel voordeel, eerder het tegendeel. Dat zebravissen dat plezier opzoeken laat zien dat ze een ­basale vorm van bewustzijn hebben.”

“Dus de ultieme test voor de robot die we bouwen is dat hij dingen zal doen die een prettig gevoel geven, maar die niet in zijn ­eigen belang zijn. Daarmee zullen we bewijzen dat hij handelt op basis van gevoelens, en dus een bewustzijn heeft.”

Ethische kwestie

Solms heeft voor dit project publieke ­onderzoeksfinanciering gekregen in Zuid-Afrika. Hij had ook fondsen kunnen krijgen van bedrijven; een robot die beschikt over bewustzijn zou een technologische doorbraak zijn met grote commerciële mogelijkheden. Hij wilde dat niet: “Mijn doelen met dit project staan haaks op commerciële belangen. Als we inderdaad bewustzijn kunnen bouwen, kan dat een technologie opleveren die net zo’n vernietigende kracht heeft als kernenergie. De ethische kwesties daarvan zijn zo groot dat we daar collectieve verantwoordelijkheid voor moeten nemen.”

Om te beginnen, zegt Solms, moet de technologie worden gepatenteerd, en moet dat patent in handen worden gegeven van een nieuwe publieke organisatie, die misbruik kan voorkomen. “Ik klink nu misschien als een idioot, maar dat moet je me maar vergeven.”

En wat moet er gebeuren met die eerste bewuste robot? “Die machine moet onmiddellijk worden uitgeschakeld”, zegt Solms. Maar, is ook dat niet een ethisch dilemma? Want dat zal die bewuste machine niet leuk vinden. Solms: “Ja, dat is een ethische kwestie, maar die is niet groter dan bij een dier dat je in slaap brengt. Je kunt het weer wakker maken. De machine kun je weer aanzetten, en ze zal dan nog dezelfde zijn. Hou goed in de gaten: zo’n machine heeft wel een vorm van bewustzijn, maar leeft niet.”

De verborgen bron van bewustzijn

Als je ‘s ochtends wakker wordt, en je ligt nog even in bed, ben je je bewust dat je leeft. Dit ben jij. Stap je uit bed en loop je naar de badkamer, dan zie je jezelf in de spiegel. Dat ben jij ook. De jij in bed, die zich bewust is dat hij bestaat, is je geest. De jij die je ziet in de spiegel is je lichaam, een mens van vlees en bloed, chemie en fysica.

De wetenschap breekt zich al eeuwen het hoofd over de vraag hoe die twee zich tot elkaar verhouden. En de kwestie wordt vaak gereduceerd tot de vraag hoe de fysiologie van het lichaam, chemie en fysica, die geest en dat bewustzijn kan voortbrengen. Dat is een dwaalspoor, betoogt Mark Solms, hoogleraar neuropsychologie aan de universiteit van Kaapstad, in zijn boek dat nu in Nederlandse vertaling verschijnt (‘De verborgen bron’).

Het is, zegt hij, als vragen hoe bliksem donder voortbrengt. Donder en bliksem twee uitingen van hetzelfde, namelijk elektrische ontlading in de atmosfeer. De mens piekerend in bed en de mens kijkend in de spiegel, zijn twee uitingen van hetzelfde wezen: jij. En zo moeten we de lichamelijke gewaarwording en de bewuste waarneming zien als twee uitingen van één onderliggend mechanisme.

‘De verborgen bron’ is het verslag van de wetenschappelijke zoektocht naar dat mechanisme. De titel verwijst naar de hersenstam, die een centrale rol speelt in bewustzijn. Daar ligt niet het definitieve antwoord op de vraag wat bewustzijn is, maar volgens Solms wel het begin van een oplossing voor wat te boek staat als ‘het moeilijke probleem’.

Het moeilijke probleem luidt: Hoe komt het dat fysiologische processen, zoals die zich in ons lichaam voltrekken, soms gepaard gaan met bewuste ervaring? Het probleem is zo oud als de zoektocht naar de ziel - en die is oud - maar heeft zijn huidige formulering gekregen in de jaren negentig. De wetenschap is in de afgelopen halve eeuw diep doorgedrongen in de fysiologie van het lichaam en heeft technieken ontwikkeld om precies te volgen wat er in de hersenen gebeurt als je ziet, hoort, ruikt of voelt. Je kunt daarmee van alles zien oplichten in de hersenen, maar niet bewustzijn.

De zoektocht naar bewustzijn faalt, omdat er op de verkeerde plek wordt gezocht, betoogt Solms. Er heerst in de neurowetenschappen een vaste overtuiging dat bewustzijn te maken heeft met cognitieve functies, zoals zien, ruiken, horen, en dus met de hersenschors, want daar liggen hun centra. Maar cognitieve functies zijn niet exclusief bewust; we zien, horen en ruiken veel zonder enige vorm van bewustzijn. Daarom kan de fysica van het zien van een dieprode kleur niet direct verklaren hoe we dieprood erváren.

De basis van bewustzijn moet niet worden gezocht in cognitieve functies, maar in gevoelens, ‘affecten’ zoals Solms ze vaker noemt. Bewustzijn is affectief, en vindt zijn oorsprong in de hersenstam. Gevoelens zijn per definitie subjectief. Dat heeft een belangrijk voordeel: als je een goede wetenschappelijke verklaring kunt vinden voor de functie van affecten, dan heb je ook de ervaring, het bewustzijn, verklaard.

Basis van die verklaring is homeostase, het streven naar evenwicht in alle lichaamsfuncties. Homeostase is essentieel om te kunnen overleven in een omgeving die onzeker is en veranderlijk. De bewuste vorm hiervan is geleidelijk geëvolueerd in de levensvormen die steeds complexer werden. Bewustzijn is in deze theorie geen exclusief menselijke eigenschap, komt in gradaties in het dierenrijk voor, en kan zelfs gecreëerd worden.

Hoewel er geen sluitende definitie bestaat, wordt bewustzijn meestal omschreven als het vermogen om te voelen hoe het is om iets te zijn. Zoals jij die nog wat ligt te suffen in bed voelt hoe het is om jou te zijn. Het creëren van bewustzijn (zie hoofdverhaal) komt dan neer op het bouwen van een machine die weet hoe het is om machine te zijn.

null Beeld Athenaeum
Beeld Athenaeum

Mark Solms, De verborgen bron. Een reis naar de oorsprong van ons bewustzijn, uitg. Athnaeum, 496 blz., €35. Vanaf 29 april in de boekwinkels.

Lees ook:

Bewustzijn: je weet dat het er is, maar wat is het?

Jacob Jolij ging buiten de gebaande paden van de psychologie, zijn vakgebied, op zoek naar een antwoord.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden