Vermaningvuistbijl van Hoogersmilde (links) met een authentieke vuistbijl van de Neanderthalervindplaats Peest (rechts). Opvallend zijn de grote verschillen in afronding: bij de Vermaningstukken is sprake van een soort 'onthoofding' van de hoge zones. Bij echte artefacten is deze afronding juist egaal. Beeld uitg. Koninklijke Van Gorcum
Vermaningvuistbijl van Hoogersmilde (links) met een authentieke vuistbijl van de Neanderthalervindplaats Peest (rechts). Opvallend zijn de grote verschillen in afronding: bij de Vermaningstukken is sprake van een soort 'onthoofding' van de hoge zones. Bij echte artefacten is deze afronding juist egaal.Beeld uitg. Koninklijke Van Gorcum

Archeologie

De vervalser van de Drentse vuistbijlen uit de Steentijd werkte niet alleen

Amateurarcheoloog Tjerk Vermaning viel in de jaren zeventig van de vorige eeuw door de mand met vervalste vuistbijlen uit de Steentijd. Maar Vermaning werkte niet alleen blijkt uit nieuw onderzoek: de meester achter die vervalsingen was een ander.

Willemien Groot

Amateurarcheoloog Tjerk Vermaning (1929-1987) uit Drenthe maakte in de jaren zestig en zeventig naam met duizenden opzienbarende bodemvondsten op het Fries-Drents Plateau. De meest spectaculaire deed hij in 1965 bij Hoogersmilde, waar hij twee concentraties van artefacten vond die werden toegeschreven aan de Neanderthalers, een uitgestorven mensensoort die daar honderdduizenden jaren geleden leefde.

Zo’n vondst van een Neanderthalerkampement was een unicum in Nederland. En daar bleef het niet bij. Vermaning deed de ene na de andere vondst die het wetenschappelijk beeld van de Steentijd (het Midden-Paleolithicum, 300.000 tot 40.000 jaar geleden) op zijn kop leek te zetten.

Intussen sloeg bij steentijdarcheologen de twijfel toe. Halverwege de jaren zeventig bleek uit onderzoek van geoloog-archeoloog Dick Stapert, verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen, dat de artefacten vals waren. Vermaning werd door de rechtbank in Assen veroordeeld wegens oplichting. Maar in hoger beroep werd hij vrijgesproken. Volgens het Gerechtshof was het niet zeker dat Vermaning de objecten zelf had gemaakt. Ook sprak het Hof zich niet uit over de aard ervan.

In de wetenschap spelen deze vondsten geen enkele rol meer, hoewel Vermaning in sommige kringen nog aanhangers heeft. Maar artefacten van zijn partner in crime, de amateurarcheoloog Ad Wouters, duiken met enige regelmaat op in binnen- en buitenlandse publicaties. Het was hoog tijd om de grote collectie aan vervalsingen door Wouters in kaart te brengen, zeggen de auteurs van het boek Valsheid in gesteente dat nu is gepubliceerd.

Wouters had de kennis en de middelen

Gaandeweg hun onderzoek bleek dat Ad Wouters (1917-2001) een grote rol heeft gespeeld in de archeologische ontdekkingen van Vermaning. “Anders dan Vermaning had Wouters veel kennis over de Neanderthalertijd”, zegt archeoloog Frans de Vries, hoofdauteur van het boek. “Bovendien had hij de expertise om steentijdobjecten bij te slijpen om ze ouder te doen lijken, of om overtuigende nieuwe artefacten te maken en daarna te verouderen.”

De Vries deed al jaren onderzoek naar de Vermaning-artefacten. Dit raakte in een stroomversnelling door de vondst van een Neanderthalerkampement bij het Drentse Peest in 2007. Steentijdarcheoloog Marcel Niekus, als extern onderzoeker verbonden aan de Universiteit Leiden, was nauw betrokken bij die vondst. Daarvoor waren er slechts sporadische, losse vondsten van Neanderthalerartefacten in noordelijk Nederland. Peest bood vergelijkingsmateriaal om de vondstconcentraties van Tjerk Vermaning bij Hoogersmilde te toetsen op echtheid. “Onze parallelle sporen kwamen samen”, zegt Niekus. “Beter vergelijkingsmateriaal kun je niet bedenken.”

Zogenoemde lamelkrassen op een artefact gevonden bij Hijken door Tjerk Vermaning lopen bijna parallel: het enige type krassen dat op de bewerkte vlakken van de vervalste artefacten voorkomt. Deze ontbreken op echte Neanderthalerartefacten. De natuurlijke krassen die op Neanderthalerartefacten wel vaak voorkomen, ontbreken juist op de Vermaning-artefacten. Beeld uitg. Koninklijke Van Gorcum
Zogenoemde lamelkrassen op een artefact gevonden bij Hijken door Tjerk Vermaning lopen bijna parallel: het enige type krassen dat op de bewerkte vlakken van de vervalste artefacten voorkomt. Deze ontbreken op echte Neanderthalerartefacten. De natuurlijke krassen die op Neanderthalerartefacten wel vaak voorkomen, ontbreken juist op de Vermaning-artefacten.Beeld uitg. Koninklijke Van Gorcum

Niet verweerd

Dick Stapert had in de jaren zeventig al geconstateerd dat de artefacten van Vermaning afweken van onomstreden vondsten. De vuistbijlen waren bijvoorbeeld niet verweerd, wat onmogelijk is bij een object dat tienduizenden jaren oud is.

In het nieuwe onderzoek zijn de vondsten van Vermaning onderworpen aan de modernste technieken. De vuistbijlen zijn letterlijk binnenstebuiten gekeerd met behulp van een elektronenmicroscoop en door het maken van slijpplaatjes. Een slijpplaatje is een hele dunne doorsnede van een object, zoals een vuurstenen vuistbijl. Daarvoor moeten de onderzoekers een klein plakje van een artefact zagen.

Ook hier bleek de totale afwezigheid van verweringsverschijnselen een belangrijk aanknopingspunt in het bedrog. Daarnaast waren de valse objecten herkenbaar aan de afwezigheid van een calcietoplossing. Vuursteen bevat verschillende mineralen, zoals kalksteen. Zodra een vuurstenen werktuig in de bodem ligt, begint dat op te lossen. Na enkele jaren al. “Bij echte artefacten zien we die calcietoplossing wel, bij die van Vermaning niet”, zegt De Vries. Bovendien bevatten de vervalsingen geen sporen van ijzer in de bewerkte vlakken. Authentieke vondsten hebben die sporen wel. “Het is simpel: deze stenen hebben nooit in de grond gelegen. Ze vertonen niet de natuurlijke cyclus van verwering. Een onverweerd steentijdartefact bestaat niet.”

Vermaning en Wouters hadden kort voor of na de spectaculaire vondst bij Hoogersmilde voor het eerst contact. Vanaf die tijd werkten ze steeds nauwer samen. De kwaliteit van de objecten nam zichtbaar toe. “De allereerste vondsten uit 1965 van Vermaning zijn abominabel”, zegt De Vries. Na 1968 worden de vervalsingen beter.

Vermaning vond ineens ook vuistbijlen van vuursteen afkomstig uit zuidelijker streken: midden- en zuid-Nederland, België of zelfs noord-Frankrijk. Die exotische vuursteensoorten komen bij andere Neanderthalervindplaatsen op het Fries-Drents Plateau niet voor. Volgens de auteurs zijn de vuursteenknollen waarvan de objecten zijn gemaakt, afkomstig van Wouters. Vermaning had het geld en de middelen niet om die naar Drenthe te brengen. Wouters had de archeologische kennis, de connecties en de financiële mogelijkheden wel.

Een grote schoonmaak

Wouters was zo goed dat de fraude niet met het blote oog zichtbaar is. Daar is microscopisch onderzoek voor nodig, maar dat wordt zelden gedaan. In collecties zoals die van Wouters zullen nog onontdekte vervalsingen zitten. Behalve vervalsing van voorwerpen komt ook vervalsing van vindplaats voor. Dan is een vindplaatscollectie vervuild met objecten die daar niet in thuishoren. Daarom pleiten de auteurs voor aanvullend microscopisch collectieonderzoek. Een grote schoonmaak.

De Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (RCE) zou daarin het voortouw moeten nemen. Maar dat lijkt makkelijker gezegd dan gedaan. “Het is wat flauw om de bal terug te spelen, maar echtheidsonderzoek is aan professionele onderzoekers en musea”, zegt Jos Bazelmans, hoofd van de afdeling Archeologisch Erfgoed van de RCE.

Een kerntaak van de Rijksdienst is het bijhouden van alle vondsten en opgravingen in Nederland. Die zijn vastgelegd in Archis, een digitaal systeem met registraties die teruggaan tot de zestiende eeuw. “Ook de meeste vindplaatsen van Wouters staan in Archis”, erkent Bazelmans. “Toch is het wetenschappelijk gezien onjuist om die eruit te halen. In de eerste plaats is het een historisch overzicht. Ten tweede ontstaan dan nieuwe onduidelijkheden, want die vindplaatsen staan wel in de wetenschappelijke literatuur maar zijn dan niet meer terug te vinden in Archis.”

Daar zijn de auteurs het mee eens. Ook zij willen dat de vondsten van Vermaning en Wouters bewaard blijven. Die maken deel uit van de geschiedenis en moeten toegankelijk blijven voor toekomstige studies.

Bazelmans pleit voor gezond wantrouwen bij wetenschappers. Het is aan een gebruiker van Archis om kritisch te zijn, maar het ontbreekt vaak aan de tijd en expertise om meldingen wetenschappelijk te wegen. Toch ziet hij ruimte voor samenwerking. Binnenkort verschijnt een publicatie over de geschiedenis van Archis. Wellicht komt er een apart deel over verdachte collecties. “Daar ga ik de auteur over bellen”, zegt hij lachend.

De affaire kreeg een positief effect

De schade die vooral Ad Wouters heeft aangericht, is groot. “Beide mannen zijn overleden, dus ze kunnen zich niet verdedigen. Maar dat is geen reden om dan maar niets te doen”, zegt auteur Frans de Vries. “We hebben in eerste instantie zelfs getwijfeld of we het bedrog zo uitgebreid moesten beschrijven. We hebben steekproeven getrokken uit de collecties van Wouters, en daar zit vervalst materiaal tussen. En er zijn zeker meer vervalsingen in de collecties die we niet hebben onderzocht. Dat konden we niet onvermeld laten.”

Ondanks alles zien Niekus, De Vries en Bazelmans een positief effect van de affaire. De Nederlandse interesse in steentijdonderzoek nam toe. De studie archeologie floreerde en er ontstond een nieuwe generatie amateurarcheologen. Het is inmiddels ruim veertig jaar geleden, zegt Bazelmans, en sindsdien is veel onderzoek gedaan dat wel waardevol is. “Het is goed om de zaken op orde te krijgen, maar laten we ons ook concentreren op het moois van dit moment.”

Boekomslag 'Valsheid in Geschrifte' Beeld uitg. Koninklijke Van Gorcum
Boekomslag 'Valsheid in Geschrifte'Beeld uitg. Koninklijke Van Gorcum

Frans de Vries, Lammert Postma, Marten Postma, Marcel Niekus, Hans de Kruijk, Jan Timmner & Henk Kars (†), Valsheid in gesteente, uitg. Koninklijke Van Gorcum.

Lees ook:

Deze prehistorische vrouw was geen verzamelaar, maar een jager

Er waren meer vrouwelijke jagers in de steentijd dan tot nu toe werd gedacht. Dat blijkt uit de vondst van een graf van 9000 jaar oud op de hoogvlakte van Peru.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden