Transformatie

De vernieuwende kracht van corona

Met mondkapjes op terug naar school in Waver, België.Beeld Photo News

Verrijkt de coronacrisis de samenleving? Volgens Emile Aarts zou dat zo maar kunnen. Aarts is de initiatiefnemer van het boek ‘The New Common’, waarin vijftig wetenschappers van Tilburg Universiteit evenzovele transformaties beschrijven.

Als Emile Aarts in zijn Oost-Brabantse dorp boodschappen doet, komt hij tegenwoordig in contact met asielzoekers van het nabijgelegen azc. De supermarkt zet hen in om de karretjes te reinigen en zo het besmettingsrisico voor klanten te verkleinen. Dat zorgt voor een mooie bijkomstigheid. “Er is contact ontstaan met de dorpsbewoners, die na verloop van tijd overging op een verstandhouding. Mensen die zich ervoor openstellen, zeggen wat aardigs en lopen blij naar buiten. Voor hen is corona op termijn een verrijking. Maar er zijn in dezelfde supermarkt ook mensen die nog steeds de pijlen niet volgen en chagrijnig zijn vanwege de benodigde maatregelen. Als je wanhopig de veranderingen negeert, ga je het lastig krijgen.”

Aarts, tot vorig jaar rector magnificus van Tilburg Universiteit, mobiliseerde samen met drie collega’s vijftig aan de universiteit verbonden wetenschappers om de veranderende samenleving vanuit hun eigen specialisme te beschrijven. Het resultaat, ‘The New Common’, wordt vandaag gepresenteerd. De titel van de bundel betekent zoveel als ‘het nieuwe samenleven’; het woord common verwijst hier naar gemeenschap in al haar vormen.

Emile Aarts, samensteller van de bundel 'The New Common'.Beeld Maurice van den Bosch

Onderzoek naar een nieuwe manier van samenleven

Aarts: “De maatschappij gaat niet meer terug naar hoe die was, we moeten met zijn allen vorm geven aan een nieuwe manier van samenleven. Op zoek gaan naar nieuwe wegen.” In de bundel wordt dat onderzocht vanuit 31 sociaalwetenschappelijke perspectieven. Thema’s variëren van veranderend onderwijs tot het functioneren van de rechtsstaat, van zorg in verpleeghuizen tot de zoektocht naar zingeving. 

“Een pandemie is iets tragisch”, zegt Aarts. Je weet niet wat je overkomt, er vallen slachtoffers bij bosjes. De Spaanse griep heeft meer levens gekost dan beide wereldoorlogen samen. Maar over die oorlogen is duizend keer meer geschreven. De reden: in de oorlog sterf je voor een doel, bijvoorbeeld je vaderland. Tijdens een epidemie sterf je voor niets. Voor sommige auteurs was dat een thema.”

Flexibel zijn en meebuigen

Maar het boek is zeker ook optimistisch. “Je kent misschien het Chinese gezegde: de eik vreest de storm, het riet geniet. Dat is zeker van toepassing op deze tijd. Als je flexibel bent en meebuigt, kom je tot een realistische vorm van optimisme. Kijk eens wat corona binnen het onderwijs voor elkaar heeft gekregen: in enkele weken tijd voltrok zich een digitale transformatie die nooit meer weggaat. Twee van onze auteurs schreven een mooie bijdrage over de kwaliteitsbewaking. De essentie: start met vertrouwen. Laat iemand tijdens een digitaal examen op de zolderkamer eens door de mazen van de wet glippen, wat maakt dat uit? Dat is beter dan de intrinsieke motivatie van studenten dood te slaan door als een digitale politieagent op te treden.”

Aarts hoopt dat het boek bijdraagt aan meer dialoog. “We zitten pas in de eerste uren van de ontwikkeling, veel dingen zijn over een jaar weer volledig achterhaald. Ik zou het geweldig vinden als er een beweging ontstaat, en jonge wetenschappers uit verschillende landen samen optrekken om die dialoog over onze maatschappij levend te houden. Niet voor niets concludeerde het Outbreak Management Team al snel dat het niet alleen uit virologen en epidemiologen moest bestaan. Om tot een goede strategie te komen, waren er ook filosofen en sociologen nodig. In dat domein hebben wij onze auteurs gezocht. De maatschappij kent zoveel verschillende facetten. In het begin van de coronacrisis focusten we ons op de gezondheid. Maar als je de samenleving opnieuw wilt vormgeven, moet je oog hebben voor alle factoren. Echte oplossingen ontstaan pas als de verschillende perspectieven uit de maatschappij samenkomen. Dan bereik je ook solidariteit.”

Katrien Luijkx, bijzonder hoogleraar ouderenzorg.Beeld Jaap Joris Vens

‘Laat bewoners van verpleeghuizen zelf meedenken’

Katrien Luijkxbijzonder hoogleraar ouderenzorg:

“Jij en ik konden tijdens de lockdown een afweging maken wie we wel en niet wilden zien, en hoe we ons fysiek ten opzichte van elkaar zouden gedragen. Voor bewoners van verpleeghuizen was dat anders. Ze hadden geen eigen stem, waardoor de menswaardigheid ver te zoeken was.”

Het sluiten van verpleeghuizen stond volgens Katrien Luijkx, bijzonder hoogleraar ouderenzorg, haaks op het bestaande beleid in Nederland. “Verpleeghuizen streven naar mensgerichte zorg, de overheid ondersteunt dat sterven. Maar in deze crisissituatie werden, zonder discussie, alle deuren gesloten. De kwaliteit van leven was ondergeschikt aan het gezondheidsrisico. Ik snap dat het een duivels dilemma is, want waar doe je goed aan? Bewoners hebben in een verpleeg­huis over het algemeen niet lang meer te leven. Ze hadden er zelf voor kunnen kiezen hun naasten te blijven ontmoeten en dan maar een grotere kans op besmetting te lopen. We hebben het hen niet gevraagd.”

Met de sluiting van de verpleeg­huizen zijn de bewoners tijdelijk geen onderdeel van de samenleving geweest, vindt Luijkx. “Sociale relaties zijn een levensbehoefte. Daar moet je oog voor hebben. Deze mensen zijn meer dan anderen afhankelijk van hun omgeving, maar ze mochten niet eens naar buiten.”

Luijkx constateert wel veranderingen. “Er wordt nu al meer lokaal geacteerd. Is er een besmetting op een afdeling, gaat niet direct het hele huis dicht. We benaderen de crisis kleinschaliger, dat is goed. Toch hebben we nog steeds weinig oog voor het perspectief van de bewoners. Het zou mooi zijn als we hen in de toekomst een stem geven. Ik denk dat ze de regels wat losser zouden willen.”

Connie Rijken, hoogleraar mensenhandel en globalisering.Beeld Maurice van den Bosch

‘Economisch belang gebruiken om positie arbeidsmigrant te verbeteren’

Conny Rijkenhoogleraar mensenhandel en globalisering:

Ergens eind maart las Conny Rijken in de krant een artikel over het besmettingsrisico bij dicht op elkaar levende arbeidsmigranten. Daarna bleef het een tijd stil, totdat de coronacrisis de vleesverwerkende industrie bedreigde. “Toen kwamen deze mensen weer in beeld”, zegt de hoogleraar mensenhandel en globalisering. “De nieuwswaarde was economisch gedreven.”

Ze verbaast zich erover, al jaren. “Sinds 2006 probeer ik te begrijpen hoe wij tegen arbeidsmigranten aankijken. Waarom zijn we niet beschaamd over de wijze waarop wij met hen omgaan? Ook tijdens de coronaperiode kwamen we pas in actie toen de industrie dreigde te moeten sluiten en er door de vele besmettingen een gezondheidsrisico ontstond. Toen het ons aanging, werden we wakker. Terwijl we ons nooit hebben afgevraagd of we eens wat aan de huisvesting en werkomstandigheden moeten doen. Dat is geen gek idee, toch?”

De coronacrisis maakte de situatie er nog niet structureel beter op. Rijken: “Wel was er in sommige landen tijdelijke verbetering. Italië gaf illegale arbeidsmigranten een tijdelijke verblijfsvergunning, Duitsland liet nog vluchten toe. Maar allemaal vanuit eigenbelang. In Nederland kwamen deze mensen niet in aanmerking voor een compensatieregeling. Sommigen hadden opeens een essentieel beroep, omdat er op het land moest worden geoogst. Doordat ze vaak samen in busjes reisden, verhoogde dat juist hun kwetsbaarheid. En vraag nu naar de essentiële beroepen tijdens de crisis, dan zal niemand de aspergesteker noemen.”

Toch is er wel degelijk een positieve stap gezet de afgelopen maanden. “De oprichting van het Aanjaagteam Bescherming Arbeidsmigranten, onder leiding van Emile Roemer, is een goed initiatief. Dat kan bijdragen aan een ‘new common’. Ik hoop dat we dit momentum niet verliezen en doorpakken. Blijkbaar zet een economisch belang iets in gang. Dan moeten we maar kijken of we dat argument vaker kunnen gebruiken.”

Lees ook:

Leven tijdens corona

‘Dat wat van waarde is, gaat ten onder in het geweld van de grote cijfers

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden