null Beeld

ColumnJan Beuving

De taal lapt de rekenregels aan de laars

“Afblijven!”, zei ik deze week tegen een peuter. “Wat is dat, afblijven?” Goeie vraag. Je moet wel de definities van de commando’s weten die op je afgevuurd worden. “Afblijven is dat je er niet aan mag komen”, hoorde ik mezelf antwoorden.

En toen dacht ik: afblijven en aankomen vormen een interessant paar. Ze zijn min of meer elkaars tegenovergestelde. Maar dat kun je ook over de afzonderlijke delen zeggen: af is het antoniem van aan (in de uitdrukking ‘af en aan’ in elk geval), en blijven en komen hebben ook iets tegenovergestelds. Kom je? Nee, ik blijf.

Komen heeft natuurlijk een veel zuiverder antoniem, namelijk gaan. Die twee woorden verhouden zich gevoelsmatig als 1 en -1. Net als open en dicht, voor en tegen, topclub en Feyenoord.

Je zou ook kunnen schrijven: voor = -tegen. Maar voor heeft ook na als antoniem. Dus als voor 1 is, is zowel tegen als na -1. Maar na is niet hetzelfde als tegen.

Evenzo heeft aankomen behalve afblijven ook vertrekken als tegenpool. Toch is vertrekken niet hetzelfde als afblijven. Wonderlijk genoeg is vertrekken wel het tegenovergestelde van aanblijven, maar aanblijven is verwarrend genoeg niet het antoniem van afblijven. En dat terwijl 1 x a en -1 x a in de wiskunde wel de tegengesteldheid behouden: a en -a.

Hier hapert de logica van de taal. Bij getallen geldt dat 1 x 1 dezelfde uitkomst heeft als -1 x -1. In de taal zie je dat soms keurig terug: ‘dat antwoord is niet fout’ en ‘dat antwoord is wel goed’ betekenen min of meer hetzelfde. Niet en wel zijn antoniemen, net als fout en goed, en we zien dat positief keer positief dezelfde uitkomst heeft als negatief keer negatief. (Mensen zeggen vaak: min en min is plus, maar correcter is dus: min keer min is plus.)

Bekend is ook het stijlfiguur ­litotes: de dubbele ontkenning, die juist bekrachtigt wat je dubbel ontkent. “De willekeur in het coronabeleid is niet onaanzienlijk” betekent: wat een potje is ervan gemaakt.

Logisch gevolg van bovenstaande is dat -a x -b hetzelfde is als a x b. Trek je dat door naar de taal, zou je verwachten dat voorgaan hetzelfde is als tegenkomen. Want voor = -tegen en gaan = -komen. Toch geldt niet: voorgaan = tegenkomen. Nu kan een predikant zichzelf wel tegenkomen bij het voorgaan, maar dat is toch iets anders.

Tegengaan en voorkomen zijn wél gelijkgestemd: de yuppen konden de bouw van windmolens vlak bij hun huis tegengaan/voorkomen. Iets soortgelijks geldt voor binnestebuiten en buitenstebinnen.

Maar meestal betekenen dit soort woordparen niet hetzelfde: een rechtsbinnen is geen linksbuiten (al waren SP en VVD wel flirterig in aanloop naar de verkiezingen). Afgeven is geen aannemen, al kan het één niet zonder het ander. Een uitgever is maar zelden een aannemer.

Achterin is geen vooruit. Een vrachtwagen die is afgeladen, is niet opgelost. Maar na het aflossen kun je je wel weer opladen. Als nieuwe fruitsoort kun je geen neerappels opperen. Maar precies om middernacht is ’s avonds laat wel voor één moment ’s morgens vroeg – al duurt dat moment, ­zoals alle momenten, oneindig kort.

De taal lapt de rekenregels dus aan de laars. Maar de tegenge­stelde kracht die in het rekenen zo onwrikbaar is, wordt soms wel ­benut. Jos Brink noemde Juliana ooit een bovendaan. Iedereen ­begreep gelijk wat hij daarmee bedoelde.

Zo zouden we het vaker kunnen doen. Als Kamervoorzitter Vera Bergkamp uit vorm is, kunnen we haar Dalkamp noemen. (Daar had Dennis zelden last van.)

Minder loon is voortaan neerslag. Slecht functionerende priesterhulpjes zijn raakdienaren. Toffe peren zijn pluskukels. Als er geen krant bezorgd wordt, krijg je Ontrouw. Mark Rutte gedraagt zich soms als postmier. Voor toeslagenaffaireslachtoffers zou een Bebatingsdienst in het leven moeten worden geroepen. De wet die de toegangstesten regelt, is voor veel sectoren nu al een afgangstestenwet. En als u deze column niks vond, vond u dit stuk gemaakt.

Jan Beuving is wiskundige en cabaretier. Hij speelt in zijn column met natuurwetenschappen en taal. Eerdere columns van Jan Beuving.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden