Evolutietheorie

De Spaanse nachtegaal daagt Darwin uit

De nachtegaalBeeld thinkstock

Natuurlijke selectie zou de beste eigenschappen in het dier naar boven moeten halen. Bij nachtegalen in Spanje gebeurt het omgekeerde.

Spaanse nachtegalen hebben de afgelopen decennia gemiddeld kortere vleugels gekregen. Dat is bepaald geen voordeel, want deze zangvogels moeten naar de Sahel vliegen om te overwinteren. Ze hebben voordeel bij langere vleugels, maar kregen kortere. Draait Darwin zich om zijn graf?

Niet nodig, laten Spaanse biologen zien in vakblad The Auk: Ornithological Advances. Maar het heeft ze de nodige moeite gekost om dit mysterie op te lossen. Want een ding is zeker; de Spaanse nachtegalen hebben hun overwinteringsgebied niet verplaatst. Ze vliegen nog steeds naar de Sahel. En zeker tijdens de eerste reis die een nachtegaal onderneemt, kan vleugellengte het verschil maken tussen succes en falen. Lange vleugels bieden een evolutionair voordeel.

Dat doen die vleugels ook op de terugreis. De snellere vogel is eerder in Spanje en heeft de insecten daar voor het oppikken, zeker nu die door klimaatverandering vroeger tevoorschijn komen. Je zou dus nog steeds een selectie van langere vleugels verwachten. Maar de Spaanse biologen, die twintig jaar lang vleugels hebben gemeten, zien ze korter worden.

De Britse bioloog Charles Darwin (1809-1882), hier gefotografeerd in 1869, beschreef zijn baanbrekende evolutietheorie in zijn boek ‘On the Origin of Species’ in 1859.Beeld J. Cameron

Sleutel van het mysterie zit in die klimaatverandering. Die zorgt voor verandering in de hele biologie en dus ook bij nachtegalen. De vogels passen zich niet bewust aan; natuurlijke selectie doet het werk. Veranderde omstandigheden maken genetische eigenschappen die een nadeel waren nu tot voordeel en andersom. Probleem bij de nachtegaal - en bij andere trekvogels - is dat de verschillende genetische eigenschappen die hem geschikt maken voor een leven als trekvogel, met elkaar zijn verknoopt. Hij kan niet in alles de beste zijn.

Een trage levensgang geeft je geen lange vleugels

Klimaatverandering heeft lokaal heel verschillende gevolgen. In Spanje komt de lente later op gang, wat bijzonder is, en zijn de zomers droger dan voorheen. Dat bevoordeelt nachtegalen die wat kalmer door het leven gaan en een beperkt aantal eieren leggen. Met de dreiging van een droge zomer zijn de overlevingskansen van die jongen groter dan die van het talrijke kroos van een druktemaker.

Een trage levensgang geeft je geen lange vleugels, en dus geen topsnelheid in de lucht. Dat is absoluut een nadeel en doet de overlevingskansen van de nachtegaal geen goed. Maar het is de prijs die hij betaalt voor meer broedsucces. Het voordeel is hier nog altijd groter dan het nadeel, en Darwin kan in vrede rusten. Maar het is een ingewikkelde balans, zeggen de onderzoekers, die door snelle klimaatverandering kan worden verstoord.

Steun voor hun interpretatie van deze evolutie vinden ze in een perfect tegenvoorbeeld. In Noord-Amerika komt door klimaatverandering de lente niet later, zoals in Spanje, maar eerder op gang. De selectiedruk ligt daar op: eerder thuiskomen in je broedgebied, dus snel vliegen. En ja hoor, onderzoek aan tientallen soorten trekvogels laat zien dat ze allemaal kleiner van stuk zijn geworden en langere vleugels hebben gekregen.

Lees ook:

Waarom trekken vogels van Afrika naar de Noordpool?

Trekvogels die in het hoge noorden broeden, hebben minder last van rovers die hun eieren stelen, zo lijkt het. Doen ze daarom al die moeite om elk half jaar duizenden kilometers heen en terug te vliegen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden