AnalyseVirusmutaties

De race tussen virus en vaccins is begonnen: maar of we winnen, staat niet vast

Nederland is begonnen met de vaccinatie van zelfstandig wonende ouderen, zoals hier in Houten.  Beeld Werry Crone
Nederland is begonnen met de vaccinatie van zelfstandig wonende ouderen, zoals hier in Houten.Beeld Werry Crone

Na de aanvankelijke blijdschap over de eerste vaccins wordt steeds duidelijker: de strijd met het coronavirus is nog verre van beslist. Hoe goed zal het lukken om in te spelen op mutaties?

Coronavaccins golden tot voor kort als de uitweg uit de coronapandemie: een ticket naar een zorgeloze zomer. Maar na de wittebroodsweken van de eerste vaccins volgde recent minder goed nieuws. Er duiken steeds meer varianten op, en niet tegen elke variant blijken de vaccins even effectief. 2021 lijkt niet zozeer het jaar te worden van het licht aan het einde van de tunnel, zoals het kabinet eind vorig jaar voorspelde. Eerder wordt het dit jaar een race tegen de klok, om te spreken met het gezicht van de Amerikaanse coronabestrijding Anthony Fauci.

In die race nemen de vaccins het op tegen de nieuwe coronavarianten. Die varianten verspreiden zich soms sneller, zoals de Britse. Bovendien lijken de vaccins soms minder goed te werken.

Neem de in Zuid-Afrika ontdekte variant. Het vaccin van de Nederlandse fabrikant Janssen, onderdeel van Johnson & Johnson, heeft wereldwijd gemiddeld een effectiviteit van gemiddeld 66 procent, werd vorige week bekend. In Zuid-Afrika lag dat lager: 57 procent. Dat kan liggen aan de covid-mutatie die daar wijdverbreid is. Ook de vaccins van Pfizer en Moderna werken minder goed tegen die variant. Moderna onderzoekt nu in Zuid-Afrika of het de variant kan verslaan met een aangepaste extra vaccinatie.

Nieuwe varianten

Het coronavirus muteert sneller en ingrijpender dan eerder gedacht. Het blijkt onmogelijk om die mutaties in Nederland buiten de deur te houden: naast een door de Britten ontdekte variant, zijn ook mutaties uit Brazilië en Zuid-Afrika hier al opgedoken.

En zolang het grootste deel van de wereldbevolking nog niet is gevaccineerd, blijft het virus muteren. Tot die tijd moeten fabrikanten hun vaccins waarschijnlijk blijven aanpassen aan nieuwe varianten. Dat betekent ook dat we onszelf mogelijk meerdere keren moeten laten vaccineren, steeds met een geactualiseerd vaccin. En dat nieuwe vaccins slagen, is óók geen gegeven: medicijnfabrikant Merck trok vorige week de stekker uit twee kandidaat-vaccins. En Sanofi en GSK komen pas veel later met hun vaccin: eind dit jaar, zo verwachten ze.

Een nieuwe vaccinatietlocatie wordt opgebouwd in de Jaarbeurs.  Beeld ANP
Een nieuwe vaccinatietlocatie wordt opgebouwd in de Jaarbeurs.Beeld ANP

Een combinatieprik is mogelijk

Daarbij is het een geluk dat de vaccins van Moderna en Pfizer/BioNtech aan de race beginnen met een hoge werkzaamheid van meer dan 90 procent. Ook als ze tegen nieuwe varianten minder effectief zijn, is de kans groot dat er nog wel een redelijk goede werking overblijft, zegt Anke Huckriede, hoogleraar vaccinologie aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Bovendien zijn deze vaccins, en ook die van AstraZeneca en Janssen, relatief snel aan te passen aan nieuwe mutaties: de fabrikanten stoppen dan een nieuw stukje genetische code van het virus (RNA) in het vaccin.

In theorie kun je zo ook een combinatieprik maken tegen veel verschillende varianten. Juist de beste vaccins, van het type van Moderna en Pfizer, hebben daarin wel een beperking: als je er meer RNA in doet, zullen ook de bijwerkingen, zoals koorts of irritatie rond de prikplek, erger worden. Volgens Huckriede is dat mogelijk op te lossen door niet te kiezen voor veel verschillende stukjes genetische code, maar voor een ‘consensusvariant’ die redelijk goed werkt bij verschillende mutaties. Maar of dat lukt, moet blijken.

Dat de effectiviteit van het vaccin van Janssen in Zuid-Afrika minder groot lijkt, vindt Huckriede niet erg zorgwekkend. “Het hangt een beetje van de omvang van het onderzoek af. Maar het verschil tussen 66 procent en 57 procent is niet heel groot. Dat kan ook nog met andere factoren te maken hebben.” Bovendien: een effectiviteit van rond de 60 procent is al best goed. Als je maar voldoende mensen vaccineert, kun je het virus ook met zo’n vaccin een flinke klap toebrengen.

Maar snelheid is geboden. Hoe groter de groep mensen die wereldwijd vatbaar blijft voor het virus, en hoe groter het aantal besmettingen, des te groter de kans dat het virus vervelende mutaties voortbrengt. Ofwel: hoe trager het vaccinatietempo, hoe groter de kans op nog meer mutaties van het virus. Wat het risico vergroot dat de vaccinfabrikanten het niet bij kunnen benen.

2021 wordt dus opnieuw een onvoorspelbaar coronajaar. Of, zoals Fauci zei tegen de Amerikaanse zender NBC: “We hebben een goede kans om dit virus te verslaan. Maar het wordt moeilijk.”

Lees ook:

Goed nieuws over drie verschillende vaccins, toch gemengde gevoelens

Nederlanders kunnen binnenkort het vaccin van AstraZeneca krijgen, maar niet bekend is hoe goed het vaccin werkt bij 55-plussers.

De vaccinrace: welke variant haalt de eindstreep?

Welke vaccinvarianten zijn er? Wetenschapsredacteur Joep Engels zette ze eerder op een rij. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden