De pteroaurus, een vliegend reptiel, had een spanwijdte van 12 meter en een nek die een giraffe jaloers zou maken.

Vliegende reus

De Pterosaurus fascineert wetenschappers: hoe kon dit enorme reptiel vliegen?

De pteroaurus, een vliegend reptiel, had een spanwijdte van 12 meter en een nek die een giraffe jaloers zou maken.Beeld Davide Bonadonna

Het wiel heeft hij niet uitgevonden, maar wel de spaken. Die zorgden ervoor dat de pterosaurus kon vliegen zonder zijn nek te breken.

De pterosaurus is een absolute recordhouder: hij is het grootste gewervelde dier dat kon vliegen. Deze vliegende dino had een spanwijdte van zo’n 12 meter, wat meer is dan het gemiddelde sportvliegtuig. En daarbij een belachelijke nek, 2,5 meter lang en opgebouwd uit maar acht of negen enorme wervels; de grootste daarvan was bijna een meter lang.

Dit reptiel kwam meer dan 200 miljoen jaar geleden op het toneel, en heeft voortbestaan tot een meteorietinslag er 66 miljoen jaar terug een eind aan maakte – zowel voor de pterosaurus als voor de dinosauriërs. Het dier heeft wetenschappers altijd gefascineerd. Het is al opmerkelijk dat zo’n nek met zulke wervels niet bij het minste of geringste breekt. En nog wonderlijker is dat de pterosaurus met zo’n lijf kon vliegen.

Zijn botten moeten extreem licht zijn geweest. Uit eerder onderzoek was al het vermoeden gerezen dat zijn wervels als dunwandige buizen waren met daarin een kleinere buis waar het ruggenmerg doorheen liep. Maar onduidelijk was hoe zo’n constructie gewicht kon torsen zonder te breken.

Als een wenteltrap

Dat is ook niet eenvoudig te onderzoeken, want fossiele resten van de pterosaurus zijn zeldzaam, en zeker met een intacte driedimensionale structuur. Zulke zeldzame fossielen zijn echter gevonden in de Kem Kem-formatie, een bergketen op de grens van Marokko en Algerije, en een goede bron van fossiele resten uit het tijdperk van dinosauriërs en pterosaurussen.

Britse onderzoekers konden een pterosaurus-nekwervel uit Marokko in de röntgenscanner onderzoeken en zagen tot hun verbazing een structuur die bij geen enkele andere diersoort is waargenomen, niet bij andere dinosauriërs en niet bij nu levende zoogdieren.

De pterosaurus had inderdaad wervels van een buis in een buis, melden ze in vakblad iScience. Maar tussen die twee zijn dunne spijlen van bot te zien. In doorsnede ziet dat eruit als een fietswiel, met de velg als buitenste buis, de as als binnenste, en daartussen spaken. En die blijken, net als fietsspaken, over elkaar gespannen te zijn, en als een wenteltrap door de wervel te gaan.

De paleontologen van de universiteit van Portsmouth die dit ontdekten, haalden er ingenieurs bij om uit te zoeken hóé stevig deze constructie kon zijn geweest. Die berekenden: ongelooflijk stevig. Enkele tientallen van die spaken per nekwervel verdubbelen het draagvermogen van die lange nek.

Een constructie die extreem licht is en tegelijk extreem sterk heeft de pterosauriërs doen opstijgen. Het is eigenlijk merkwaardig dat de spaakconstructie in het dierenrijk nergens meer wordt aangetroffen. Met het uitsterven van de pterosaurus is er een unieke luchtvaartconstructeur verloren gegaan.

Lees ook:

Hoe de pterosaurus van de grond kwam

Pterosaurus was het eerste gewervelde dier dat het luchtruim koos, zo’n 225 miljoen jaar geleden. Inventief onderzoek werpt nieuw licht op zijn aanloop en op zijn vliegprestaties.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden