Dr. Aletta Jacobs in 1912. Beeld Hollandse Hoogte
Dr. Aletta Jacobs in 1912.Beeld Hollandse Hoogte

Déjà vuAletta Jacobs

De promotie van Aletta Jacobs was er een met hindernissen

Paul van der Steen

‘Nieuw en tot dusver eeenig’, noemden de kranten het destijds. En een gebeurtenis die in de annalen van de Rijksuniversiteit Groningen ‘eene bijzondere plaats zal beslaan’. Op 9 maart 1879 vond voor de eerste keer in de Nederlandse geschiedenis een promotie van een vrouw plaats. Aletta Jacobs mocht voortaan ‘dr.’ voor haar naam zetten en zich aan laten spreken en schrijven met ‘weledelzeergeleerde vrouwe’. ‘Onnoodig te zeggen, dat een grooter publiek van heeren en ook dames bij de plegtigheid tegenwoordig was, dan de zaal kon bevatten.’

Het bleef daarna vechten voor gelijkwaardigheid in de wetenschap. Eind 2020 was slechts een op de vier hoogleraren vrouw. Deze week werd wel bekend dat in het collegejaar 2020/2021 het aantal vrouwelijke promovendi hoger was dan het aantal mannelijke. Met een miniem verschil (50,1 tegen 49,9 procent), maar toch.

Van Aletta Jacobs is in het collectieve geheugen van de Nederlanders vooral blijven hangen hoe ze toestemming moest vragen om als toehoorster de lessen bij te wonen op de hbs in haar geboorteplaats Sappemeer. Die onderwijsinstelling was eigenlijk het exclusieve domein van jongens. Even daarna richtte ze zich per brief tot minister Thorbecke van binnenlandse zaken: of ze medicijnen mocht gaan studeren aan de Rijksuniversiteit Groningen? De liberale bewindsman stond het toe, aanvankelijk voor één proefjaar. Het antwoord stuurde hij veelbetekenend genoeg niet aan de aankomende studente maar aan haar vader.

Weerstand overwinnen

De promotie van Aletta Jacobs heeft in veel minder geschiedenisboeken een plekje gekregen. Terwijl ze ook daarvoor de nodige weerstand moest overwinnen. Dat wordt goed duidelijk in de door Mineke Bosch geschreven biografie Een onwrikbaar geloof in rechtvaardigheid. Aletta Jacobs 1854-1929.

Vader Jacobs, die zijn dochters wel degelijk kansen wilde geven, vond het na het afleggen van het landelijk artsenexamen in 1878 door Aletta wel genoeg. Ze kon nu zelfstandig een praktijk gaan runnen. Daar draaide het voor hem om. De kosten en de baten van een promotie wogen in zijn ogen niet tegen elkaar op.

Barend Stokvis, hoogleraar fysiologie en pathologie aan de Universiteit van Amsterdam, stimuleerde een promotie juist wel. Hij was de leermeester van Jacobs geweest richting haar landelijke artsenexamen en was haar persoonlijk behandelaar toen ze tijdens dat traject vertraging opliep doordat ze tyfus kreeg. Wettelijk kon Jacobs nog net promoveren. Het Rijk wilde die mogelijkheid niet langer openstellen voor voormalige hbs’ers. Ze viel in de overgangsregeling.

Haar ambitie lag op het terrein van het behandelen van vrouwelijke en jeugdige patiënten. Het liefst had Jacobs een promotie-onderwerp op dat gebied gekozen. Maar het lukte haar niet om voldoende materiaal te verzamelen en daarvoor de juiste begeleiding te regelen.

Een hersenbloeding zorgde voor een dilemma

Het alternatief werd een studie over fysiologische en pathologische verschijnselen in de grote hersenen. Jacobs begon er al aan voor het afronden van haar landelijke artsenexamen. Daarna dreigde een hersenbloeding bij haar vader roet in het eten te gooien. Jacobs ging hem waarnemen. Moest ze dat niet gewoon blijven doen in plaats van naar het buitenland gaan voor extra ervaring en daarna een eigen praktijk in Amsterdam openen?

Ze hield het uiteindelijk toch bij die plannen, opnieuw mede op aandringen van Stokvis en diens vrienden. In het dankwoord van de uiteindelijke dissertatie kreeg de professor speciale aandacht, ook vanwege zijn rol tijdens de tyfus die bijna haar dood was geworden.

Bij de verdediging van haar proefschrift ging het behalve over grote hersenen dankzij haar stellingen ook over vrouwen- en kindergeneeskunde. Een van de hooggeleerde opponenten bestreed tijdens de promotieplechtigheid een andere stelling, namelijk dat vrouwen met de juiste ontwikkeling en zonder verkeerde invloeden uiteindelijk maar weinig voor mannen hoefden onder te doen.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril. Eerdere afleveringen van de rubriek Déjà Vu leest u hier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden