Kuddegedrag

De olifantenstier heeft nut voor de jongere olifanten, maar dat is hem verder een rotzorg

Een oude stier en een jong in Botswana. Beeld Connie Allen
Een oude stier en een jong in Botswana.Beeld Connie Allen

Wijze ouderen zijn belangrijk voor de groep. Dat is meermaals aangetoond, maar vooral voor vrouwen. Nu blijken ook oude mannen nuttig – bij olifanten.

Willem Schoonen

Britse en Afrikaanse onderzoekers hebben in Botswana maanden in het gras gelegen om te zien of er enige organisatie te ontdekken was in de groepen olifanten die daar naar de Boteti-rivier kwamen. Allemaal stieren, dit gebied is mannenterrein, en een organisatie was er inderdaad; meestal ging een oude stier voorop.

Het lijkt een weinig spectaculaire waarneming, maar met hun verslag in vakblad Scientific Reports beslechten de onderzoekers een seksegeschil in de biologie. Het is algemeen bekend dat oudere dieren belangrijk zijn voor de groep. Ze kennen de omgeving, de beste plekken om voedsel en water te vinden, de risico's en eigenaardigheden van rovers, enzovoort. Hun kennis is van groot belang voor de overlevingskansen van jonge dieren.

Maar dit nut van wijsheid die met de jaren komt is vooral aangetoond voor vrouwelijke dieren. Er is fascinerend onderzoek gedaan onder orka’s, waaruit bleek dat grootmoeders vaak de leiding nemen bij de jacht en zo hun kleinkinderen de kunst bijbrengen. Voor jonge orka’s is grootmoeders kennis van levensbelang, zeker in tijden dat de zalm, een belangrijke voedingsbron voor orka's, schaars is.

Maar ook bij de Afrikaanse olifant is aangetoond dat oudere vrouwen de beslissingen nemen die de kudde wegvoeren van rovers en de weg wijzen naar water en groen. Omdat bij de Afrikaanse olifant de vrouwelijke dieren hun hele leven bijeen blijven in een kudde, werd aangenomen dat alleen vrouwen die rol hadden. Dat is een van de redenen waarom oudere mannen onder de Afrikaanse olifant selectief worden afgeschoten, legaal en illegaal. Ten onrechte, zeggen deze onderzoekers, want ook zij hebben een rol van belang.

Jonge, mannelijke Afrikaanse olifanten verlaten als tieners de kudde waarin ze geboren zijn. Ze trekken daarna rond in mannengroepen van wisselende samenstelling, zij het met een onderbreking in hun geslachtsrijpe periode. Jonge olifanten kennen hun geboortegrond prima, maar zijn daarbuiten afhankelijk van veilige olifantenpaden. En die worden platgetreden door ervaren, oude stieren, blijkt nu.

Het volgen van die ervaren gidsen is voor de jonge stieren een evolutionair voordeel. Maar denk nou niet dat die mannengroepen door hechte banden bijeen wordt gehouden, waarschuwen de onderzoekers. Uit hun tellingen bleek dat de oude stieren wel vaak de voorhoede zijn van de groep, maar niet de achterhoede. Dat is bij de vrouwen anders: daar wijzen de oudere dieren de jonkies niet alleen de weg, maar houden de kudde ook van achteren in de gaten. Belangrijk, want mochten leeuwen het in hun hoofd halen de jonge olifanten in de kudde aan te vallen, dan doen ze dat van achteren. En tegen een volwassen olifant beginnen ze niets.

Dat bewijst, zeggen de onderzoekers, dat bij de vrouwelijke dieren de banden in de kudde veel hechter zijn. De ouderen dieren daar nemen een hele zorg op zich. Bij de mannengroepen is dat niet zo. De wijze oude loopt voorop en wijst de weg, maar wie volgt zal hem een rotzorg zijn.

Lees ook:

Het grootmoedereffect

Met oma in de buurt hebben kleinkinderen meer kans om te overleven, bewijst de orka.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden