Bestrijding virus

De Nederlandse virusaanpak is niet zonder risico

Beeld Brechtje Rood

Ieder land pakt het nieuwe coronavirus op eigen wijze aan. China gooide alles op slot, Nederland wil het virus beheerst laten doordringen. Op den duur biedt dat betere bescherming, maar het is niet zonder risico.

Het hoge woord is eruit. Het nieuwe coronavirus is geen plaag die we moeten bestrijden of proberen in te dammen. Premier Mark Rutte zei het maandag in zijn toespraak klip en klaar: het virus is onder ons en zal voorlopig onder ons blijven. We krijgen er allemaal mee te maken. Een groot deel van de bevolking zal worden besmet, de maatregelen blijven nog wel enige tijd van kracht. Het beleid is erop gericht het virus gecontroleerd in de samenleving te laten doordringen, zodat we groepsimmuniteit opbouwen. Dat beschermt ons tegen nieuwe uitbraken.

In de strijd tegen het virus heeft ieder land zijn eigen strategie. Veel grenzen zijn gesloten, in Frankrijk mag niemand meer zonder speciale toestemming de deur uit, in Duitsland sluiten bijna alle winkels, in Nederland zijn onder andere de horeca en musea dicht, terwijl in het Verenigd Koninkrijk slechts het advies geldt om cafés te mijden – de scholen blijven er vooralsnog open. Iedereen zegt zich te baseren op wetenschappelijke adviezen.

Intussen vertellen Chinese artsen en wetenschappers hoe je deze epidemie moet aanpakken. Het moet veel drastischer dan nu in het Westen gebeurt, is hun boodschap. China heeft het coronavirus eronder gekregen door de hele provincie Hubei op slot te gooien, alle besmette personen in quarantaine te zetten en alle verkeer plat te leggen.

Het virus trekt zich van al deze internationale verschillen niets aan. Het verspreidt zich zoals virussen altijd doen: exponentieel. Dat wil zeggen dat het aantal besmettingen zich om de zoveel tijd verdubbelt. Bij dit nieuwe coronavirus gebeurt dat om de vier à vijf dagen. Is er ergens één besmetting, dan zijn het er vijf dagen later twee en weer vijf dagen later vier. Dan acht, zestien. Als het zo doorgaat, zit je na een maand of drie al boven het miljoen.

Op een gegeven moment kan het virus geen kant meer op

Maar zo gaat het niet door. Op een gegeven moment zijn zoveel mensen besmet – en veelal ook weer hersteld waarna ze afweer hebben opgebouwd – dat het virus geen kant meer op kan. De verspreiding stokt. De grafiek die het aantal besmettingen weergeeft en aanvankelijk steil omhoog gaat, vlakt af. Tot het een horizontale lijn is: de epidemie is tot stilstand gekomen.

De precieze vorm van deze grafiek hangt af van de besmettelijkheid van het virus, de vatbaarheid van mensen voor een infectie, het aantal contacten tussen mensen en de duur van die contacten. Op die eerste twee factoren hebben we (nog) geen invloed, op die andere twee wel.

Als je het aantal contacten of de duur ervan beperkt, zodat iedereen nog maar één ander besmet, breng je de epidemie tot staan: het aantal besmettingen blijft op hetzelfde peil. Leg je nog meer beperkingen op, dan dooft de epidemie uit. Terwijl bij minder restricties de verspreiding vertraagt. Voor dit nieuwe coronavirus geldt dat één patiënt gemiddeld twee à tweeënhalve anderen besmet. Je moet het aantal contacten dus minimaal halveren om het virus uit te bannen. Ter vergelijking: de gemiddelde mazelenpatiënt besmet twintig anderen. Om een mazelenepidemie in te dammen, zou het aantal contacten tot 5 procent moeten worden teruggebracht, oftewel een reductie van 95 procent.

Gelukkig bestaat er tegen de mazelen een vaccin: als 95 procent is ingeënt, krijgt het virus ook geen kans. Tegen het nieuwe coronavirus bestaat echter nog geen vaccin.

Beeld Brechtje Rood

Het is afwachten wat het Chinese beleid oplevert

Sommigen bepleiten daarom een complete lockdown, zoals in China is gebeurd. Daarmee is niet voorkomen dat het virus zich buiten China verspreidde, al is die uitbraak door de maatregelen wel vertraagd. “Maar het is afwachten wat het Chinese beleid oplevert”, zegt Aura Timen, arts infectieziekten en landelijk coördinator infectiebestrijding van het RIVM.

Met hun strenge aanpak lijken de Chinezen het virus te hebben uitgebannen. Uit Hubei, althans. En voorlopig zijn alle maatregelen nog van kracht. Timen: “Hoelang houden ze dit vol? Omdat een groot deel van de bevolking niet met het virus in aanraking is gekomen, is er weinig weerstand opgebouwd. Als ze de teugels laten vieren en het virus sluimert nog rond, of het wordt opnieuw geïntroduceerd, laait de epidemie weer op.”

De aanpak werkte wel bij het Sars-virus, zegt ze. Dat virus, dat in 2003 rondging, leek weliswaar op dit nieuwe coronavirus, maar de ziekte was heel anders. Sars ging gepaard met zeer ernstige klachten. Patiënten vielen meteen op en waren pas besmettelijk als ze die klachten hadden. “Iedere patiënt belandde in het ziekenhuis. Tien procent overleed, de rest herstelde.” Daardoor, en door het lenteweer, kon het virus worden uitgebannen. Sars is van de aardbodem verdwenen.

Het nieuwe coronavirus is sluipender. “Het heeft zich niet laten uitbannen. En ook al weten we het nu terug te dringen, het komt terug. Dit virus blijft onder ons.”

Met deze aanpak winnen we bovendien tijd

Om die reden kiest Nederland een andere strategie. Diverse maatregelen moeten de verspreiding van het virus vertragen. Die aanpak heeft een tweeledig doel. De piek moet worden afgevlakt. Voorkomen moet worden dat er op enig moment te veel besmettingen zijn, waardoor meer patiënten op de intensive care belanden dan er ic-bedden zijn. De eerder genoemde exponentiële groei moet eruit: de grafiek mag hooguit gestaag stijgen. Timen: “Ten tweede, met deze aanpak winnen we tijd. Tijd die we hopelijk kunnen benutten met de ontwikkeling van medicijnen en vaccins.”

De maatregelen die nu zijn genomen – sluiting van horeca, scholen of musea, verbod op bijeenkomsten van meer dan honderd mensen – moeten het virus in toom houden, samen met de adviezen om handen te wassen, thuis te werken en thuis te blijven bij klachten. Timen verwacht dat dit pakket de virusoverdracht met 50 à 60 procent vermindert. “Zo veel is nodig om de epidemie in toom te houden.”

Hoe weten we of dit zal werken? Als iedereen consequent drie meter afstand houdt, heeft het virus geen schijn van kans. Maar zo werkt het niet in een samenleving. Daar hebben we modellen voor, zegt epidemioloog Patricia Bruijning van het UMC Utrecht. “We gebruiken al wiskundige modellen voor de verspreiding van het griepvirus. Dit coronavirus heeft andere eigenschappen qua overdracht of besmettelijkheid, maar daarvoor kun je het model aanpassen. Probleem is wel dat we veel eigenschappen nog niet exact kennen.”

Het model bevat een zogeheten contactpatroon van de Nederlandse samenleving. Wie heeft met wie contact, en hoe vaak? Bruijning: “Kleine kinderen gaan bijvoorbeeld veel om met andere kinderen en met hun ouders, maar niet met andere vijftigplussers. Het model kan berekenen hoe snel het virus zich in zo’n samenleving verspreidt. En wat het effect is van bijvoorbeeld het sluiten van scholen of cafés.”

De effectiviteit blijkt met een week of twee

Komende weken volgt de proef op de som. “Het virus heeft een incubatietijd van een dag of vijf. Vervolgens verloopt de eerste week van de ziekte vaak mild. Daarna verslechtert een klein deel van de patiënten. Deze groep belandt in het ziekenhuis. Het duurt dus een week of twee voordat het effect van de maatregelen blijkt. En we werkelijk weten of het pakket voldoende is of niet.”

Het resultaat van deze aanpak is dat het virus langzaam in de maatschappij doordringt. We ‘titreren’ het in de bevolking, zeggen experts. Mensen worden mondjesmaat besmet, doorlopen de ziekte en worden immuun voor het virus. Als 60 procent van de bevolking immuun is, vangt het virus bij een volgende introductie zo vaak bot dat een nieuwe epidemie snel uitdooft.

In het Verenigd Koninkrijk wilde men deze aanpak zelfs rigoureus doorvoeren. Laten we de ouderen en kwetsbaren apart zetten en beschermen, betoogde Sir Patrick Vallance, de wetenschappelijke adviseur van de regering. Hij wilde het virus door het land laten razen, zodat die groepsimmuniteit snel een feit zou zijn. 

Het was in feite een consequente doorredenering van de aanpak die het land al voor griep hanteert. Kinderen worden in Groot-Brittannië ingeënt tegen de griep en hun immuniteit moet de ouderen beschermen. Bruijning: “Het is een gevaarlijke strategie. We weten dat kinderen de motor van een griepepidemie zijn, maar dit virus is anders, het springt meer via jongvolwassenen over. Veel mensen, ook jongeren, zullen tegelijk besmet zijn en op de ic belanden. Het is zeer de vraag of het Britse zorgsysteem dat aankan.”

De Britten komen nu terug van deze radicale aanpak en nemen ook beperkende maatregelen. Al zijn ze minder uitgebreid dan elders in Europa.

We willen het virus remmen zonder veel schade aan te richten

De afweging van Nederlandse wetenschappers om de scholen niet te sluiten, was een andere, benadrukt Bruijining. “De inzichten uit China leren ons dat de rol van kinderen bij de verspreiding van het virus niet groot is. We zoeken naar maatregelen die het virus remmen zonder veel maatschappelijke schade aan te richten. Het sluiten van scholen leek in die afweging niet de meest logische keuze. De maatschappelijke druk om het wel te doen gaf uiteindelijk de doorslag.”

Dan blijft de vraag of de Nederlandse aanpak als geheel verantwoord is. Voordat 60 procent van de bevolking immuun is, moeten evenzoveel mensen (tien miljoen) besmet worden. Hoelang gaat dat duren?

Er zijn 2000 ic-bedden. Als 5 procent van de patiënten op de ic belandt, kunnen er maximaal op een bepaald moment 40.000 patiënten zijn. Bij een gemiddelde ziekteduur van twee weken, zou Nederland per jaar een miljoen besmettingen kunnen dragen. Dat betekent dat het tien jaar duurt eer de gewenste immuniteit is bereikt. En bij een sterfterisico van 1 procent zouden uiteindelijk honderdduizend mensen aan de ziekte overlijden.

Bruijning verwacht niet dat dit schrikbeeld werkelijkheid wordt. “De modellen voorspellen dat de maatregelen de epidemie enigszins zullen dempen. We hopen, maar dat weten we niet zeker, dat de zomer de verspreiding verder afremt. In het najaar zou het virus dan weer opkomen. Na de volgende winter zouden dan voldoende mensen immuniteit hebben opgebouwd.”

Maar hoe zit het dan met die extra sterfte? “Ten eerste hopen we tijd te winnen, zodat we medicijnen tot onze beschikking krijgen en wellicht een vaccin. Vervolgens: dat sterfterisico komt uit landen waar de zorg overbelast was. Wij verwachten dat dat percentage hier een stuk lager zal zijn als we goede zorg kunnen bieden. Ten slotte denken we dat een grote groep die besmet wordt, zeer lichte klachten heeft. Ofwel, het percentage dat op de ic terechtkomt, is vermoedelijk veel kleiner. Maar ik geef toe: er zijn veel onzekerheden. We leren voortdurend bij en zullen onze strategie telkens moeten aanpassen aan nieuwe inzichten.”

Lees ook:

Hoe Nederlands was de coronatoespraak van Rutte?

Rutte toonde zich, in zijn eerste historische toespraak tot zeventien miljoen Nederlanders, rationeel, praktisch, zonder blad voor de mond en gericht op verbinding.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden