Geluidsonderzoek

De naakte molrat praat het liefst in zijn eigen dialect, soms na Game of Thrones-achtige anarchie

Naakte molratten Beeld Colin Lewin
Naakte molrattenBeeld Colin Lewin

Kolonies van naakte molratten hebben allemaal hun eigen dialect. Dat ontdekten wetenschappers met behulp van slimme computerprogramma’s. En ze zagen in de kolonies tragedies waarbij Game of Thrones verbleekt.

Met hun rimpelige huid en gevaarlijk uitstekende voortanden zien naakte molratten er wat griezelig uit. Uiterlijk lijken ze helemaal niet op bijen en mieren, maar opmerkelijk genoeg hebben ze daar wel veel raakvlakken mee. Naakte molratten, die in het wild in Afrika leven, ­wonen namelijk ook samen in grote kolonies, waar een koningin de baas is, soldaten en arbeiders zijn, en waar flink wordt samengewerkt. Het is daarom erg belangrijk dat de naakte molrat goed communiceert met anderen in de kolonie. Om bij dreigend gevaar direct in te grijpen, ­genoeg voedsel te verzamelen of ­gewoon om gedag te zeggen.

Het geluid dat de naakte molrat het vaakst maakt is een zachte piep. “Dit is een soort groet, waarmee ze elkaar identificeren. Ze zeggen dan zoiets als ‘hoi Jan’ of ‘hoi Petra’ ­tegen elkaar. Dat is nodig omdat het dier blind is en vooral via geluiden soortgenoten herkent”, zegt neurowetenschapper Alison Barker van het Max-Delbrück-Centrum in Berlijn. Samen met collega’s (onder andere in Nederland) onderzocht Barker de zachte piep in zeven kolonies van naakte molratten. Ze ontdekten dat iedere kolonie een eigen dialect heeft. Het geluid klinkt dus in iedere groep net even anders. Die ontdekking publiceerden ze deze week in vakblad Science.

36.000 piepjes

Ze kwamen achter het bestaan van die dialecten met behulp van slimme computerprogramma’s. ­Deze algoritmes analyseerden meer dan 36.000 zachte piepjes van naakte molratten. “Het is voor mensen onmogelijk om snel en goed zo veel geluidsfragmenten te onderzoeken. Ons algoritme lukt dit wel”, zegt Grigorii Veviurko. Hij is computer­expert en werkt aan de TU Delft. “Ons werk aan de naakte molrat is een goed voorbeeld van hoe technologie en biologie elkaar kunnen versterken.”

Van alle geluidsframenten van de zachte piep maakten de wetenschappers een zogeheten spectrogram. Dat is een grafiek, die weergeeft welk geluid wordt gemaakt. Bij de zachte piep van de naakte molrat ziet het geluidsfragment eruit als een berg. Die loopt steeds spitser op tot het hoogste punt, waar de piep het luidst is, en neemt dan weer af.

Veviurko: “Het computerprogramma keek specifiek naar de vorm van deze bergen. Op die manier herkende het verschillende dialecten van een kolonie. Bij de piep van de ene groep naakte molratten is de berg bijvoorbeeld veel steiler dan bij de andere. Met het blote oog is dit voor mensen welhaast onzichtbaar, en voor ons gehoor klinken al die geluiden vrijwel hetzelfde, maar ons computerprogramma merkt het wel op.”

Voorkeur voor hun eigen dialect

Om na te gaan of naakte molratten hun eigen dialect herkennen, werd een experiment gedaan. De onderzoekers stopten een dier in een ruimte met twee kamers met kleine geluidsboxen. In de ene kamer werd de piep van de eigen kolonie afgespeeld, in de ander het geluid van een andere groep. “De naakte molratten hadden een sterke voorkeur voor hun eigen dialect. In die kamer brachten ze veel meer tijd door en ze reageerden er ook met gepiep op”, zegt Barker. “Ze herkennen dus overduidelijk het geluid van hun ­eigen groep.”

Dat was nog niet alles. Het computerprogramma deed nog meer. Het deelde de verschillende piepjes niet alleen in op de verschillende ­kolonies, maar leerde ook van al die geluiden. “Als wij het programma een nieuwe piep van een nog onbekende naakte molrat lieten horen, dan gaf het aan bij welke kolonie het dier hoorde”, zegt Veviurko. “De computer had dus zelf geleerd de verschillende dialecten actief te herkennen. Dit noemen we machine learning. En hierdoor wisten we ook zeker dat de groepen echt allemaal een eigen dialect hebben.”

Eenkennig en agressief naar buitenstaanders

Dat de kolonies een eigen dialect hebben, is geen toeval. Molratten zijn zeer eenkennig en gedragen zich agressief naar buitenstaanders. Maar hoe ontstaat het dialect? Daarbij speelt de koningin een sleutelrol, blijkt nu. Zij is niet alleen baas van de kolonie en de enige die zich voortplant, maar bepaalt ook het ­geluid dat haar onderdanen maken, omdat het dialect gebaseerd is op haar piep.

null Beeld Felix Petermann
Beeld Felix Petermann

Dit ontdekten de wetenschappers op nogal een macabere manier. Om de kolonies uit elkaar te houden, vernoemden de onderzoekers ze naar families uit de succesvolle boeken van George R.R. Martin en de televisieserie Game of Thrones. De naakte molratten gedroegen zich even moordzuchtig als de roemruchte families uit de serie. In de kolonie van huis Starke stierf de koningin toen ze een pup baarde. Barker: “Daarna volgde een periode van totale anarchie. Niemand was de baas. Gek genoeg gaat het in Game of Thrones ook zo. Daar sterft de leider van huis Starke en barst een strijd los wie hem opvolgt.”

Minstens zo interessant was dat het dialect veranderde tijdens de ­anarchie. Sterker nog: er was helemaal geen gemeenschappelijk dialect meer. De dieren piepten allemaal op hun eigen manier en de computer herkende geen samenhang meer. Pas toen een nieuw vrouwtje de macht greep kwam er weer een gemeenschappelijk dialect, gebaseerd op haar piep.

“Maar zij bleef niet lang aan de macht”, zegt Barker. “De nieuwe ­koningin werd vermoord door twee mannetjes, die er waarschijnlijk toe werden aangezet door een ander vrouwtje. Daarna was er weer chaos. Het vrouwtje dat de succesvolle moord had gepland, probeerde de baas te worden. Maar dit mislukte en ook zij en haar handlangers werden gedood. Het werd een grote tragedie.”

null Beeld Felix Petermann
Beeld Felix Petermann

De bloedbaden zorgden ervoor dat de kolonie flink uitdunde van meer dan dertig leden naar nog maar acht. Barker: “Het was echt alsof we naar Game of Thrones keken, maar dan in ons lab. Het was bloederig, akelig en spannend. En wij wetenschappers zaten op de eerste rij bij dit drama.”

De onderzoekers deden nog een laatste experiment. Ze wilden weten of de naakte molratten van de verschillende kolonies in staat waren om het dialect van soortgenoten te leren. Ze brachten drie pups van de ene kolonie naar de andere. “Alle pups maakten na een tijdje hetzelfde geluid als de leden van de nieuwe kolonie waar ze waren ondergebracht”, zegt Viviurko. “Dit laat zien dat ze het geluid maken dat ze om zich heen horen”, voegt Barker toe. “Al wil ik voorzichtig zijn met dit ­resultaat, omdat we het maar bij drie pups hebben getest. Dat is een klein groepje.”

Deze ontdekkingen over de geluiden van de naakte molrat geven veel meer inzicht in hun wonderlijke ­leven, waar überhaupt nog weinig over bekend was. Volgens de wetenschappers is dit nog maar een begin. “De dieren maken zo’n 25 verschillende geluiden, waarvan we nu ­alleen de zachte piep hebben bekeken”, zegt Barker. “We willen weten of ook de andere geluiden doorspekt zijn met dialect. En we hopen nog te onderzoeken wat in hun brein ­gebeurt als ze communiceren. Welke hersengebieden zijn dan actief? ­Deze dieren werken zoveel samen, dat het er op lijkt dat ze op een bijzondere manier met elkaar praten.”

Lees ook:

De grote evolutionaire mierenparadox verklaard

Waarom werksters zich zo uitsloven en nooit baren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden