ReportageTentoonstelling 'Besmet!’

De lege vitrine in museum Boerhaave is ‘gereserveerd voor het vaccin tegen corona’

Een spotprent van James Gillray (1775-1825) uit de collectie van Rijksmuseum Boerhaave. De prent uit circa 1800 toont een vroege vorm van wat we nu vaccinatieangst zouden noemen, in dit geval voor het koepokvaccin tegen de pokken.Beeld Collectie Rijksmuseum Boerhaave

De tentoonstelling ‘Besmet!’ in Rijksmuseum Boerhaave werd onverwacht actueel. Nu liggen de parallellen voor het oprapen.

Ze hadden het publiek bij binnenkomst willen waarschuwen. Bezoekers zouden de werkkamer betreden van een wetenschapper die in lichte staat van paniek verkeert. Parelende zweetdruppeltjes op het voorhoofd, een omgevallen bureaustoel en een beeldscherm waarop nieuwe data binnenstromen. 

“We wilden een gevoel van urgentie uitstralen”, zegt Amito Haarhuis. “De Wereldgezondheidsorganisatie waarschuwt sinds 2018 voor ziekte X die een pandemie kan veroorzaken. We wilden het publiek meegeven dat zo’n uitbraak elk moment kan gebeuren.”

Maar ziekte X kreeg een naam, en de directeur van het Rijksmuseum Boerhaave in Leiden moest zijn tentoonstelling uitstellen. “We waren er al maanden intensief mee bezig. Rationeel wisten we dat dit kon gebeuren. Maar toen de premier op 12 maart aankondigde dat ook mijn museum vanwege het coronavirus moest sluiten, voelde ik me toch overvallen.”

Andere toon

Vandaag komt koning Willem-Alexander, die eigenlijk al op 16 april acte de présence zou geven, alsnog naar Leiden om de tentoonstelling ‘Besmet!’ te openen. De opzet is niet veranderd, zegt Haarhuis. “Maar we slaan een iets andere toon aan. De bezoekers hoeven niet meer te worden gealarmeerd, ze staan meteen in de actualiteit.” Op de plaats waar het bureau stond gepland, toont nu een groot tv-scherm beelden van persconferenties, drukke ic-zalen en lege straten.

De tentoonstelling heeft ook een nieuwe rode draad gekregen. Oorspronkelijk moest een groot overzichtsbord de bezoeker ervan doordringen dat pandemieën geen vloek uit vervlogen tijden zijn, maar ook in deze eeuw nog veelvuldig voorkomen. Nu liggen bij elke uitbraak, of het nu om de pest, de pokken of polio gaat, de vergelijkingen met het coronavirus voor het oprapen. Zo hangen de foto’s van het quarantainestation Heijplaat (aan de Nieuwe Maas) of van de opvangkampen op Onrust, voor de kust van Java, naast de recente beelden van Covid-patiënten achter hun ramen. En in een grote vitrine staat de pestdokter met zijn leren jas, grote hoed en het kenmerkende snavelmasker naast de moderne arts met blauw schort en mondkapje.

Kleding van een zeventiende-eeuwse pestdokter.Beeld Rijksmuseum Boerhaave

Tyfus-Mary

Even verderop herinneren een boek en een prent aan Mary Mallon. Deze Ierse emigreerde in 1883 naar de Verenigde Staten waar ze in privé-huishoudens als kok aan de slag ging. Overal waar ze werkte, brak buiktyfus uit. Het duurde een paar jaar eer een arts ontdekte dat ze de tyfus-bacterie bij zich droeg maar zelf geen symptomen van de ziekte vertoonde. Ze werd verbannen naar een eiland, maar mocht na een paar jaar terugkeren, op voorwaarde dat ze haar beroep niet meer zou uitoefenen. Een onmogelijke eis, vertelt conservator Mieneke te Hennepe. “Hoe moest ze anders de kost verdienen?”

Mary Mallon vond onder een valse naam een baan als kok in een ziekenhuis. Nieuwe besmettingen volgden, ze werd ontmaskerd en Tyfus-Mary, zoals ze werd genoemd, werd opnieuw verbannen, nu tot haar dood in 1938. De vergelijking met arme beroepsbevolking nu dringt zich op, zegt Te Hennepe. “In de Verenigde Staten zie je dat het virus vooral onder deze groep toeslaat. De mensen die zich de luxe van thuisblijven niet kunnen permitteren.”

Historische wasmoulages van gezichten tonen de ernst van besmettelijke ziekten en werden vroeger gebruikt voor educatieve doeleinden. Deze wasmoulage toont de verschijnselen van de builenpest en is gemaakt tijdens de derde pandemie van de pest, die vanuit China tussen 1855 en 1959 over de wereld raast. Beeld Rijksmuseum Boerhaave

Tasten in het duister

Een andere parallel is die van de onbekendheid met de ziekteverwekker. Zoals wetenschappers nu veel moeten leren over het coronavirus, zo tastten artsen vroeger in het duister. Neem de Spaanse griep, zegt Te Hennepe. “Men was toen net vertrouwd geraakt met de bacterie als mogelijke oorzaak. Virussen waren nog niet bekend, die kun je immers niet zien onder een microscoop. Dus toen men op zoek ging naar de ziekteverwekker, vond men de influenzabacterie. Die bestaat echt, alleen was dat niet de oorzaak van de griep.”

De bacterie heeft wel een plaatsje gekregen in de galerij die begint met een eenhoorn – feitelijk de slagtand van de narwal – en de druppels tegen cholera, en eindigt met de succesreeks van de vaccins. Tegen de pokken, tetanus of de mazelen. 

Op het eind ervan is een vitrine leeg gehouden. Symbolisch, zegt Te Hennepe. “Deze hebben we gereserveerd voor het geneesmiddel of vaccin tegen corona. Vindt u dat te optimistisch? De tentoonstelling loopt tot januari 2022. Dat zou toch moeten kunnen.”

Lees ook:

De verrassende parallellen tussen deze coronatijd en de Gouden Eeuw

Het Westfries Museum in Hoorn wijdt een tentoonstelling aan vroegere epidemieën

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden