De Einsteintelescoop moet de grote geheimen van het heelal afluisteren
Groots en met lef, het Nationaal Groeifonds is enthousiast over de plannen om een natuurkundig megaproject naar Limburg te halen. Wat moet de Einsteintelescoop gaan doen?
Wie bij een telescoop denkt aan een lens voor het oog moet even bijschakelen. De te bouwen Einsteintelescoop heeft daar niets van weg. Het instrument lijkt meer op een metronetwerk: drie stations op minstens tweehonderd meter diepte, onderling verbonden door dubbele tunnels van tien kilometer lang. Op de stations staan spiegels en meetinstrumenten, die kleine wijzigingen moeten meten in de golven die door de tunnels worden gejaagd.
Kleine wijzigingen? Heel kleine. Neem 1.000.000.000.000.000.000.000 deeltjes. Eén daarvan zou weleens op een iets andere plaats kunnen zijn dan je zou verwachten. Dat verschil moet de Einsteintelescoop gaan meten. Daar is extreme technologie voor nodig. Alsof een compleet gangenstelsel nog niet genoeg is, moet de telescoop bijvoorbeeld ook diepgevroren spiegels krijgen, op ongeveer -260 graden Celsius.
Miljarden voor innovatie
Het project om de Einsteintelescoop naar Nederland te halen viel donderdag in de prijzen bij het Nationaal Groeifonds, ook wel bekend als het Wopke-Wiebesfonds, naar twee ministers uit het vorige kabinet die zich hier hard voor hebben gemaakt. Het fonds trok gisteren 5 miljard uit voor een reeks aan projecten op het gebied van onderzoek en onderwijs. In totaal heeft het fonds in een paar jaar 20 miljard te besteden.
Zwaartekrachtgolven meten
Het grote nut van dit alles is dat het zwaartekrachtgolven moet meten. Massa trekt aan andere massa, en als dat evenwicht verandert, buigt de ruimte een beetje mee. Als de massa echt groot is, ontstaan er golven door de ruimte die waarneembaar worden voor fijngevoelige instrumenten. Dat was het geval op 14 september 2015, toen een zwaartekrachtgolf, die was ontstaan door een fusie tussen twee zwarte gaten, de aarde bereikte. Een zojuist in gebruik genomen ‘telescoop’, de Ligo, wist het vast te leggen en leverde daarmee de eerste directe waarneming van een zwaartekrachtgolf.
Dat smaakte naar meer. Astronomen zijn inmiddels in een race verwikkeld om zulke golven beter en nauwkeuriger te meten. De Einsteintelescoop moet het pronkstuk worden van de zogenoemde derde generatie van zulke zwaartekrachtgolfmeters, vele malen gevoeliger dan zelfs de beroemde Ligo.
Dat biedt een kans op inzicht in de meest onbegrepen fenomenen in de natuurkunde, zoals donkere materie en donkere energie. Het donker in de naam verraadt de stand van zaken in het onderzoek: we weten dat er iets moet zijn, maar hebben eigenlijk geen idee wat het is. Ook hopen wetenschappers meer te begrijpen over zwaartekracht door de huidige theorie te toetsen aan de extreme omstandigheden in het jonge heelal die ze met zulke telescopen kunnen waarnemen.
Zuid-Limburg in de race als locatie voor de telescoop
Twee locaties zijn in de race voor de Einsteintelescoop: het Duits/Belgisch/Nederlandse grensgebied en Sardinië. In de komende paar jaar moet er een keuze worden gemaakt, zodat de bouw in 2026 kan beginnen. De telescoop moet dan in 2035 zijn eerste metingen gaan doen.
De toekenning uit het Nationaal Groeifonds is voor nu beperkt: 42 miljoen euro wordt besteed aan een poging om de telescoop naar Zuid-Limburg te krijgen. Slaagt die, dan ligt er een grotere uitgave in het verschiet. Nederland zou dan 870 miljoen euro moeten reserveren als bijdrage aan het prestigieuze project.
Lees ook:
Donkere materie is zeker aanwezig in het heelal, maar niet overal
Na decennia van scepsis kreeg de twijfel aan het bestaan van donkere materie deze week de nekslag. Het bewijs wordt geleverd door een sterrenstelsel waarin het ontbreekt.
Het bewijs: de ruimte kan trillen als een plumpudding
Het hoge woord is eruit. Wetenschappers hebben rimpelingen in de ruimte waargenomen, precies honderd jaar nadat Albert Einstein het bestaan van deze zogeheten zwaartekrachtgolven had voorspeld.
Zuid-Limburg opent poorten voor rimpelingen in de ruimte
Onder de Limburgse heuvels moet een telescoop komen te liggen die een nieuwe kijk biedt op het heelal.
Kan het Limburgse krijtland de Einstein Telescope wel aan?
Goede kans dat de Einstein Telescope in Zuid-Limburg aangelegd wordt, met sensoren in drie tunnels van elk tien kilometer lengte die zwaartekrachtgolven meten. De kennis van het heelal zal erdoor toenemen. Maar wat doet die telescoop met de natuur?