Gezichtsvermogen

Dankzij optogenetica kan een blinde weer gedeeltelijk zien

Dankzij optogenetica kreeg een blinde een deel van zijn gezichtsvermogen geleidelijk terug. Beeld Maarten Hartman
Dankzij optogenetica kreeg een blinde een deel van zijn gezichtsvermogen geleidelijk terug.Beeld Maarten Hartman

Met een genetische aanpassing in de cellen van zijn netvlies kan een blinde weer dingen zien. Het is de eerste, geslaagde stap van een nieuwe therapie.

De proefpersoon, een man, zit aan een tafel. Hij kan vrijwel feilloos zeggen of er op de tafel een voorwerp ligt, en waar. In de meeste gevallen kan hij het ook aanwijzen en vastpakken. Dat lukt zelfs met meerdere voorwerpen. Toch is deze proefpersoon vrijwel volledig blind. Hij ziet normaal niet meer dan een vaag verschil tussen licht en duisternis.

Het gezichtsvermogen dat hij nu toont, kreeg hij in een Frans lab. Een ploeg wetenschappers, geleid door de Fransman José-Alain Sahel en de Zwitser Botond Roska, heeft een spectaculaire toepassing gevonden voor een nog jonge techniek.

Optogenetica, heet die techniek: licht gebruiken om de werking van lichaamscellen te sturen. Dat kan op allerlei plekken in het lichaam. Maar het lag voor de hand om die techniek te beproeven in het netvlies, de plek waar licht de hoofdrol speelt. Of beter: de hoofdrol zou moeten spelen, want bij blinden zoals deze proefpersoon doet het dat dus niet. Hij lijdt aan retinitis pigmentosa, een erfelijke aandoening die de werking van de lichtgevoelige cellen van het netvlies aantast. Het is een progressieve ziekte, waarvoor geen goede therapie bestaat.

Optogenetica kan hier misschien een oplossing bieden, blijkt uit dit Frans-Zwitserse onderzoek, dat nu is gepubliceerd in vakblad Nature Medicine.

Gen ingebouwd in netvlies

De toepassing van optogenetica begint met het lichtgevoelig maken van lichaamscellen, in dit geval cellen van het netvlies. Met een – onschuldig – virus wordt daar een gen ingebouwd dat zorgt voor de aanmaak van rodopsine, een eiwit dat cellen van het netvlies lichtgevoelig maakt. Dat dit werkt, werd door andere Franse onderzoekers aangetoond in een experiment met proefdieren, waarmee de weg werd geopend naar klinische proeven met mensen. Dit is het eerste resultaat daarvan.

In deze klinische proef werd een versie van rodopsine gebruikt die gevoelig is voor amberkleurig licht. En voor de proefpersoon werd een speciale bril ontwikkeld die het licht van de omgeving omzet in amberkleurige lichtpulsjes. De combinatie van genetische aanpassing van de cellen van het netvlies én de bril zorgde voor herstel van het gezichtsvermogen. De genetische aanpassing alleen werkt niet, de bril alleen ook niet.

Met deze techniek komt het gezichtsvermogen niet in één klap terug, benadrukt onderzoeksleider José-Alain Sahel: “Het duurt enige tijd voor de genetische verandering in de cellen van het netvlies het rodopsine gaan produceren. En de patiënt heeft training nodig, je moet leren om hiermee iets te zien. Maar toen hij dat eenmaal onder de knie had was deze patiënt erg enthousiast.”

Nu nog lage resolutie

Zijn collega Botond Roska: “We moeten nog ontdekken wat patiënten hiermee kunnen onderscheiden in hun eigen, dagelijkse omgeving. Let op: in deze eerste proeven hebben we nog maar een lage resolutie bereikt. Om gezichten te herkennen of te lezen, bijvoorbeeld, heb je een veel hogere resolutie nodig. We weten nog niet of die hoge resolutie langs deze weg haalbaar is.”

Dat het principe werkt is nu bij deze eerste patiënt aangetoond. De beide onderzoeksleiders hadden meer patiënten op de rol staan, maar de coronapandemie bracht het onderzoek tot stilstand. Sahel en Roska hopen de therapie nu verder te ontwikkelen voor toepassing op grotere schaal in de kliniek. Dat betekent meer proeven, met grotere patiëntgroepen, om de therapie goedgekeurd te krijgen. Ze verwachten daarvoor nog zo’n vijf jaar nodig te hebben.

Lees ook:

De wetenschapper drukt op een knop en de muis is blij, of juist bang

Met een lichtflits in hun brein kan Karl Deisseroth bij muizen hallucinaties, dorst en levenslust opwekken en weer laten verdwijnen. Marga van Zundert sprak deze Amerikaanse neurowetenschapper.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden