ReportageArcheologie

Dankzij lasertechniek komt uit de Amazone een geavanceerde oude beschaving tevoorschijn

Luchtopname van het gebied bij Beni, waar de resten in kaart werden gebracht. Beeld Roland Seitre/Nature Picture Library
Luchtopname van het gebied bij Beni, waar de resten in kaart werden gebracht.Beeld Roland Seitre/Nature Picture Library

Lasertechniek maakt zichtbaar wat het oog ontging: complexe samenlevingen in de Amazone, die er vijftien eeuwen geleden al waren.

Wies Ubags

Wetenschappers hebben een belangrijke vondst gedaan in het Amazonegebied, in de noordelijke provincie Beni van Bolivia, nabij de stad Trinidad. Die toont aan dat er in de Amazone complexe stedelijke samenlevingen bestonden.

De vondsten maken een eind aan de veronderstelling dat de Amazone ongerepte wildernis was voordat de Europeanen arriveerden en dat de bewoners van de Amazone in kleine gemeenschappen leefden die niet veel impact op het woud hadden. Er waren wel degelijk samenlevingen die eenzelfde graad van ontwikkeling bereikten zoals de Maya’s in Mexico en Midden-Amerika en de Inca’s in Peru.

In Beni in Bolivia werden nederzettingen ontdekt met stenen platforms en terrassen waar mensen woonden en piramides van zo’n twintig meter hoog, die onderling werden verbonden door wegen en waterkanalen en reservoirs. De nederzettingen werden omgeven door grachten en dubbele muren, ter verdediging.

Dat ligt nu allemaal verborgen onder de hedendaagse tropische vegetatie. Maar onderzoekers van de universiteiten van Bonn in Duitsland en Exeter in het Verenigd Koninkrijk brachten de resten in beeld met Lidar, een lasertechniek die ongeveer werkt zoals radar. Ze publiceerden de resultaten onlangs in vakblad Nature.

Remote sensing beeld van de stad gemaakt met LIDAR. In rood de resten van een pyramide, in geel resten van terrassen en wegen. Beeld Deutsches Archäologisches Institut, Bonn, met toestemming van Heiko Prümers
Remote sensing beeld van de stad gemaakt met LIDAR. In rood de resten van een pyramide, in geel resten van terrassen en wegen.Beeld Deutsches Archäologisches Institut, Bonn, met toestemming van Heiko Prümers

Dichte vegetatie bemoeilijkte eerder onderzoek

Dat de stad er lag was al een aantal jaren bekend. Er was in 1999 al begonnen met opgravingen, maar men had nog geen adequaat beeld van de werkelijke omvang. De dichte vegetatie bemoeilijkte het onderzoek. Lidar omzeilt dat probleem, omdat het van een afstand – in dit geval aan boord van en helikopter – archeologische resten nauwkeurig in kaart kan brengen.

Volgens de Braziliaanse archeoloog Jonas Gregório de Souza, die zelf veel onderzoek heeft gedaan in de zuidelijke Amazone en nu onderzoek doet in het Pakistaanse Sindh, gaat het om een belangrijk resultaat omdat het aantoont dat er in de Amazone daadwerkelijk stedelijke nederzettingen bestonden. “We wisten al dat er in de Amazone nederzettingen bestonden, kleiner dan in Midden-Amerika of in de Andes, maar we wisten niet in hoeverre het georganiseerde samenlevingen waren. Met deze nieuwe ontdekkingen in Bolivia hebben we nieuw bewijs dat die samenlevingen complexer waren dan we dachten.”

Door ontbossing worden zulke plekken bedreigd, maar ook eerder ontdekt, aldus De Souza. “Ze zijn verborgen onder dichte begroeiing en komen dan ineens open te liggen. Maar dankzij Lidar kun je ook nederzettingen traceren die nog onder het bos liggen.”

Geometrische constructies van aarde

Veel nederzettingen in de zuidelijke Amazone liggen op de landbouwgrens, zegt De Souza, de strook tussen intact oerwoud en terrein dat werd ontbost om landbouw te kunnen bedrijven. “Bijvoorbeeld in de deelstaat Acre hebben we een enorme dichtheid aan geometrische constructies van aarde getraceerd, die worden aangetast door landbouw en veeteelt.” Hij hoopt dat dit soort vondsten het bewustzijn vergroot dat er tegen ontbossing moet worden opgetreden.

Wat is nu precies het verschil in waarneming van de nederzettingen zonder en met Lidar?

Dat verschil is enorm, zegt de Duitser Heiko Prümers, lid van het onderzoeksteam en verbonden aan het Archeologische Instituut in Bonn. “Het is bijna zo significant als het verschil tussen mensen die blind zijn en mensen die kunnen zien. Als je er ter plekke staat, kun je niets zien, omdat de vegetatie het zicht beperkt. Zonder Lidar, of een nauwgezet en langdurig conventioneel onderzoek, is een waar begrip van deze complexe nederzettingen onmogelijk.” Met conventionele methoden zou het volgens de Duitse archeoloog wel vierhonderd jaar hebben kunnen duren, voordat alle nederzettingen die nu in kaart zijn gebracht zouden zijn gevonden.

Uitgestrekte nederzettingen met ingewikkelde greppelstructuren

Lidar wordt inmiddels veel toegepast in dichtbeboste gebieden. In de Amazone voor het eerst in 2011, in het grensgebied tussen Bolivia en Brazilië bij een stadje genaamd Iténez, aldus Prümers. “We ontdekten uitgestrekte nederzettingen met ingewikkelde greppelstructuren, maar ze hadden niet zulke structuren als we nu hebben ontdekt.” Ook In Ecuador en Peru wordt de techniek gebruikt. “Het neemt toe in Latijns-Amerika, dus we hoeven niet naar andere regio’s om ons onderzoek te kunnen doen”, legt Prümers uit.

In Bolivia’s provincie Beni zijn twee grote centra gevonden: Cotoca (147 hectare) en Landívar (315 hectare). Die worden omgeven door 24 kleinere nederzettingen die zijn verbonden door wegen en kanalen, rapporteren de onderzoekers in Nature. Van deze 24 nederzettingen waren er maar vijftien bekend. De rest werd met Lidar gevonden.

In het gebied ontwikkelde zich een cultuur die onder wetenschappers bekendstaat als Casarabe. Het gebied heeft een totale oppervlakte van 120.000 vierkante kilometer, grofweg het huidige Engeland. De Casarabe, die er van circa 500 tot 1400 woonden, bevolkten een oppervlak van circa 4500 vierkante kilometer. Ze jaagden en visten en bedreven landbouw. Ze verbouwden voornamelijk mais, nog steeds een belangrijk gewas in de eetcultuur van de Andeslanden.

Water bewaren

Prümers: “Onderzoek naar deze cultuur – die is genoemd naar een dorp dat in de buurt van de nederzettingen ligt – begon in 1908 met opgravingen door de Zweedse antropoloog Erland Nordenskiöld. Het onderzoek werd voortgezet door vooral Amerikanen en Argentijnen. Maar het werd beperkt omdat er alleen gegraven werd in afzonderlijke nederzettingen. Er was geen overzicht. Lidar laat ons niet alleen de afzonderlijke nederzettingen zien, maar ook de verhoudingen op een grotere schaal, aangegeven door bijvoorbeeld de wegen en kanalen die de nederzettingen verbinden.”

Wat er van de Casarabe geworden is na 1400, weet nog niemand. De aanwezigheid van reservoirs duidt er volgens de wetenschappers mogelijk op dat het volk water moest bewaren omdat er periodes van schaarste waren. Misschien hebben de Casarabe het gebied door droogte moeten verlaten.

De onderzoekers vermoeden dat er in de Amazone nog veel meer van zulke nederzettingen zijn te vinden. Prümers zelf verwacht de komende tien tot twintig jaar vondsten die nog wel groter kunnen zijn dan de huidige in de Boliviaanse provincie Beni.

Dat gebied was toentertijd geen bos, aldus Prümers, maar grasland, met alleen bos langs de rivieren en op hoger gelegen onbevolkte gebieden. “We weten veel over de gewoonten van de mensen, omdat we op twee plekken langdurig opgravingen hebben gedaan. We hebben kennis van de chronologie, van de manier van leven en dergelijke van de Casarabe-cultuur. Over één plek hebben we gepubliceerd, de andere is op komst. Dat zal mijn taak zijn voor de komende twee jaar, voordat ik met pensioen zal moeten. Maar er zijn jongere collega’s die het archeologische werk zullen voortzetten en ik hoop dat de publicatie in Nature hen zal helpen fondsen voor hun werk te krijgen.”

Lees ook:

Hoe Mulciber, de vierde vulkaan van Nederland, werd ontdekt

Geologen hebben een uitgedoofde vulkaan ontdekt in de Noordzee, ongeveer 100 kilometer ten noordwesten van Texel. Hij heeft de naam Mulciber gekregen, naar de Romeinse god van het vuur en de vulkanen.

In de Amazone speurt epidemiologe Alessandra Nava naar opvolgers van Covid-19

De Braziliaanse epidemiologe Alessandra Nava onderzoekt welke ziektekiemen er in dieren in de Amazone huizen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden