null

InterviewAntidepressiva

Cognitieve therapie kan helpen bij afbouwen antidepressiva

Beeld Ilse van Kraaij

Veel patiënten willen weten of ze hun gebruik van antidepressiva veilig kunnen afbouwen na herstel van een depressie. Volgens een nieuwe Amsterdamse studie is dat vaker mogelijk dan nu in de richtlijnen staat.

Stoppen of doorslikken? Claudi Bockting weet hoe moeilijk die afweging voor patiënten en artsen kan zijn. Veel mensen die hersteld zijn van een depressie, willen ook graag van hun antidepressiva af. Maar het afbouwen van die pillen is niet altijd makkelijk. Want doorslikken verkleint het risico dat de donkere wolken van de depressie terugkeren.

Bockting houdt zich als hoogleraar klinische psychologie in de psychiatrie al twintig jaar bezig met het voorkomen van terugval bij depressie. Daarnaast werkt ze als clinicus in het Amsterdam UMC met mensen die ernstige stemmingsstoornissen hebben. Als die ene grote vraag op tafel komt – kan ik stoppen met de antidepressiva? – is dat steeds weer een ingewikkeld besluit. “Ik zie, samen met de psychiaters op mijn afdeling, hoe moeilijk het is. Je voelt een grote verantwoordelijkheid, want je weet hoe ernstig die depressie kan zijn als het misgaat.”

Ook huisartsen krijgen de vraag in de spreekkamer vaak voorgelegd, weet Bockting. Patiënten zijn bang te afhankelijk te raken van het middel, of ze hebben last van bijwerkingen, zoals slecht slapen, angst of hoofdpijn. Bovendien blijkt uit onderzoek dat zo’n driekwart van de mensen die het advies krijgen antidepressiva te blijven slikken om terugval te voorkomen, dit niet volgens recept doet. Sommigen stoppen voortijdig zelf, anderen slikken bijvoorbeeld een te lage dosis. Juist daarom is het belangrijk om een alternatieve manier te bedenken om terugval na depressie te voorkomen, zegt Bockting.

Wat is het beste voor déze persoon met déze kenmerken

Toch hadden artsen tot nu toe te weinig handvatten om vast te stellen welke patiënten veilig konden stoppen met antidepressiva. Het was wel bekend dat afbouwen van antidepressiva in combinatie met therapie een mogelijkheid is. Maar welke patiënten kunnen afbouwen zonder risico te lopen weer depressief te raken, bleef ongewis. Bockting: “Er waren wel studies naar ­gedaan, maar die leidden tot gemiddelden. Dokters willen weten: wat is nu het beste voor déze persoon met déze kenmerken die ik nu voor me heb.”

Daar heeft Bocktings onderzoeksgroep de afgelopen jaren aan gewerkt. Onlangs ­publiceerden ze hun resultaten in vakblad Jama Psychiatry. Hun bevinding: het doorslikken van antidepressiva geeft geen betere bescherming tegen terugval dan bepaalde psychologische therapieën. Het gaat om Preventieve Cognitieve Therapie (PCT) en Mindfulness Based Cognitieve Therapie (MBCT). Deze korte therapieën kunnen een goed alternatief zijn voor mensen met ­terugkerende depressies die een sterke wens hebben antidepressiva af te bouwen. Bockting: “Artsen kunnen hen dit alternatief bieden”.

Dat geldt óók voor hogerisicogroepen ­zoals mensen die al veel depressieve episodes hebben gehad of meer last hebben van restklachten. Dat is opvallend, omdat in richtlijnen zoals de ‘multidisciplinaire richtlijn depressie’ staat dat deze mensen beter hun antidepressiva kunnen blijven gebruiken om terugval te voorkomen.

Geen verschil in terugval

Preventieve Cognitieve Therapie is een training van acht sessies, verdeeld over acht weken, die erop gericht is terugval te voorkomen. In Nederland gebeurt dat soms ­onder begeleiding van een getrainde gezondheidszorg- of klinisch psycholoog. De andere ­onderzochte therapie is vergelijkbaar, maar bevat elementen van mindfulness. “Er is dus iets te kiezen”, zegt Bockting. “De een is wat meer geïnteresseerd in de variant met meditatie, de ander moet daar niets van ­weten.”

Het Amsterdamse onderzoek is gebaseerd op een analyse van vier grote internationale studies naar het afbouwen van antidepressiva. Promovenda Josefien Breedvelt bracht die studies bij elkaar en kon zo de ­gegevens van 714 patiënten vergelijken. Ze vond geen verschil in terugval van depressieve klachten in de groep patiënten die ­antidepressiva bleef slikken, en de groep die afbouwde in combinatie met een psychologische therapie. Geheel tegen de verwachting in, vond ze ook geen karakteristieken die meer kans gaven op terugval bij het ­afbouwen van antidepressiva.

Wel gaat deze studie over afbouwen na de meest voorkomende vorm van depressie, de zogeheten ‘unipolaire depressie’, vertelt Bockting. Dat is de grootste groep mensen met depressieve klachten in Nederland. Ze benadrukt dat nog te weinig bekend is over alternatieven voor medicatie bij manische depressiviteit of psychotische depressies.

Meer aandacht nodig voor gespreks­therapieën

In Nederland gebruiken een miljoen mensen antidepressiva. Geschat wordt dat zo’n 150.000 mensen dat langer dan een jaar doen. Ze worden niet alleen bij depressie voorgeschreven, maar ook bij andere klachten, zoals lage rugpijn. De afgelopen jaren was antidepressivagebruik veelvuldig in het nieuws. Critici vinden dat de middelen steeds vaker en te makkelijk voorgeschreven worden.

“Als mensen beginnen met antidepressiva doen ze dat met een reden”, zegt Bockting stellig. Toch vindt ze het goed dat er meer aandacht komt voor deze gespreks­therapieën om terugval te voorkomen. Nog te vaak worden mensen met depressieklachten alleen met antidepressiva behandeld, vindt ze. “Die psychologische interventies gaan natuurlijk aan de slag met wat er in je omgaat. Ze geven je handvatten om meer zicht op jezelf te krijgen en meer grip. Dat gaat een stapje verder dan symptoombestrijding met medicatie.”

Het deelnemen aan psychologische therapieën of trainingen werkt natuurlijk niet alleen tijdens het afbouwen van medicatie, voegt Bockting toe. Ook tijdens een behandeling met antidepressiva is het van grote waarde.

Ze concludeerde in eerder onderzoek al dat het risico op terugval na een depressie het kleinste is als een patiënt antidepressiva na herstel doorslikt, en dat combineert met preventieve cognitieve therapie. Het risico op terugval wordt daarmee zelfs 41 procent kleiner dan bij het alleen blijven slikken van de pillen.

Luister naar de patiënt

Maar zelfs als patiënten dat weten, willen ze toch om uiteenlopende redenen nog graag stoppen met hun antidepressiva, zegt Bockting. En het allerbelangrijkste is volgens haar om te luisteren naar wat een patiënt zelf wil. Ze verwijst naar studies van psychiater ­Mascha ten Doesschate, die onderzocht waarom patiënten wilden stoppen met antidepressiva.

De meest gehoorde redenen waren niet bijwerkingen, maar de behoefte ‘dat je het zelf kan aanpakken’. Juist die behoefte aan autonomie kunnen artsen nog vaker ondersteunen, zegt Bockting. En met de resultaten van de nieuwste studie in de hand, kunnen ze dus met een gerust hart afbouwen aanbevelen in combinatie met de onderzochte therapieën.

Lees ook:

De rechter moet beslissen op welk tempo een patiënt antidepressiva afbouwt

Zorgverzekeraars moeten meer oog hebben voor de verschillende snelheden waarin patiënten het slikken van antidepressiva afbouwen, betoogt Tess Janssen vandaag bij de rechter.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden