Wetenschap

Britse juristen bestreden fraude in de Middeleeuwen met schapenhuid

Een Brits eigendomsdocument uit 1499 op perkament van schapenhuid. Beeld Dave Lee
Een Brits eigendomsdocument uit 1499 op perkament van schapenhuid.Beeld Dave Lee

Er zijn archieven vol juridische perkamenten paperassen. Saai spul, vonden historici. Maar het blijkt niet de inhoud die de documenten interessant maakt, maar het materiaal waarop ze zijn geschreven.

Om fraude en oplichting te voorkomen, beveiligen wij onze digitale bestanden met wachtwoorden, of met encryptie. In de Middeleeuwen en in de vroegmoderne tijd hadden de opstellers van officiële documenten zo hun eigen manieren.

Van de dertiende tot de negentiende eeuw schreven Britse juristen het liefst op perkament van schapenhuid, omdat het moeilijk is om daar ongemerkt wijzigingen op aan te brengen. Wie dat toch probeert zou, anders dan bij geiten- of kalfsperkament, betrapt worden. Een laagje vel zou losraken bij het wegschrapen van inkt, waardoor het document een smet kreeg.

Dat concluderen Britse onderzoekers die 477 juridische documenten uit die tijd onder de loep namen. Van de 645 onderzochte pagina’s bleken er 622 gemaakt van schapenhuid.

Dat Middeleeuwse advocaten de authenticiteit en veiligheid van documenten belangrijk vonden, was al bekend door het gebruik van zegelstempels. “Maar die zorg strekte zich dus ook uit tot de keuze van het soort dierenhuid”, zegt Sean Paul Doherty van de Universiteit van Exeter, een van de auteurs van de studie, gepubliceerd in het vaktijdschrift Heritage Science.

Het geheim zit ‘m in het vetpercentage

De onderzoekers namen monsters van iedere perkamenten pagina om het biologisch materiaal te onderzoeken. Schapenhuid bestaat voor zo’n 30 tot 50 procent uit vet, terwijl de huid van een geit of rund een vetpercentage van 3 tot 10 procent heeft.

Tijdens het maken van perkament wordt een dierenhuid in kalkwater gelegd, waardoor haar en vet losweken. De samenhang tussen de lagen schapenhuid vermindert door die sterke afname in vet, waardoor laagjes sneller loslaten. En dat is een handige eigenschap die voorkomt dat iemand ongezien een getal of passage wijzigt door tekst weg te krassen.

Voorzichtige hints dat juristen om deze reden graag schapenhuid gebruikten, waren al terug te vinden in geschreven teksten. In de zeventiende eeuw noteerde Sir Edward Coke, die een aantal standaardwerken schreef op het gebied van Engelse common law, dat dit perkament ‘het minst onderhevig is aan wijzigingen of corruptie’.

Ook voor de administratie van Tudor-vorsten (1485-1603) werd perkament van schapenhuid gebruikt. Dat werd zelfs verkozen boven het luxere vellum van kalfshuid. Die keuze kan nu beter verklaard worden.

Perkament van schapenhuid was ook goedkoper, omdat het in Engeland nu eenmaal barstte van de schapen. Daarnaast werd perkament gezien als materiaal dat langer meegaat dan papier. Tot ver in de negentiende eeuw verkozen juristen daarom zo’n velletje dierenhuid. Perkament is zelfs zo duurzaam, dat Engelse archieven er nog steeds van uitpuilen.

En zo ontstond er zelfs een hele nieuwe wetenschap

Miljoenen documenten zoals eigendomsaktes en financiële overeenkomsten liggen daar te verstoffen. Historici vonden daar tot nu toe weinig interessants aan, want die perkamenten staan volgepend met standaard juridische formules. Maar door toepassing van nieuwe onderzoekstechnieken, zoals DNA-analyse en biomoleculair onderzoek, kunnen onderzoekers niet alleen de tekst, maar ook het dierlijk materiaal tot in de kleinste details uitpluizen. Er is zelfs een nieuwe wetenschap ontstaan rond het bestuderen van de biologische en chemische kenmerken van oude manuscripten: de biocodicologie.

Zo worden ook de perkamenten Dode Zee-rollen, met daarin fragmenten van de oudste Bijbelse teksten, onderzocht. Het DNA van de dieren gebruikt voor dit perkament levert informatie op over waar de manuscripten geschreven zijn en welke stukken perkament bij elkaar horen.

“Ook al is de tekst onleesbaar of niet interessant, de fysieke documenten zelf vormen een buitengewoon moleculair archief”, zegt onderzoeker Doherty. “Ze helpen ons eeuwen van ambacht, handel en veeteelt verder te verkennen.”

Lees ook:

De geur van oude boeken is niet alleen romantisch

De ervaring van geur is voor iedereen anders. Toch is het wetenschappers gelukt de geur van oude boeken te benoemen, onttrekken en bewaren. Conclusie: oude boeken ruiken naar rook, hout en aarde.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden