Wetenschap

Antoni van Leeuwenhoek keek zijn geheim voor de perfecte microscooplens gewoon af van de concurrent

Anthonie van Leeuwenhoek (1632-1723)*oil on canvas*56 × 47,5 cm*1650 - 1723 Beeld Rijksmuseum
Anthonie van Leeuwenhoek (1632-1723)*oil on canvas*56 × 47,5 cm*1650 - 1723Beeld Rijksmuseum
Joep Engels
Anthonie van Leeuwenhoek (1632-1723). Beeld Rijksmuseum
Anthonie van Leeuwenhoek (1632-1723).Beeld Rijksmuseum

Hij nam zijn geheim mee in het graf, maar drie eeuwen later hebben wetenschappers het alsnog ontrafeld. Antoni van Leeuwenhoek had helemaal geen geavanceerde techniek ontwikkeld om de perfecte lenzen voor zijn microscoop te maken. Hij gebruikte een methode die hij vermoedelijk had afgekeken van zijn grootste concurrent, de Brit Robert Hooke. En juist deze Hooke was uiterst nieuwsgierig naar het geheim van de meester uit Delft.

Van Leeuwenhoek vond de microscoop niet uit, maar tilde hem wel naar een ongekend niveau. Waar anderen, zoals Hooke, niet verder kwamen dan een factor dertig, bereikte Van Leeuwenhoek een vergroting van 270. Hoe deed hij dat? Sleep hij zijn lenzen of smolt hij het glas boven een kaars tot de gewenste bolvorm? Het laatste in ieder geval niet. Van Leeuwenhoek had in een openhartige bui toegegeven dat hij die methode verschrikkelijk vond: er kwam te veel roet in het glas.

Toch boven een kaars gesmolten

Drie jaar geleden kwamen onderzoekers van de TU Delft en Rijksmuseum Boerhaave tot de conclusie dat in de meeste microscopen een gewone, geslepen lens zat. Eenvoudig was dat onderzoek niet. De lenzen zijn bolletjes van een centimeter doorsnee die zijn ingeklemd tussen metalen plaatjes met een doorkijkgaatje van een halve millimeter. “De verleiding is groot om ze open te maken”, zegt Tiemen Cocquyt, conservator van Boerhaave. “Maar dat kan natuurlijk niet.”

Met een zogeheten neutronentomograaf kregen de onderzoekers er zicht op. Nu zijn ze erachter gekomen dat een van de betere microscopen een lensje bevatte dat toch boven een kaars gesmolten is. Maar dan niet op de bekende manier, maar met een glazen buisje. Het uiteinde daarvan krult in de hitte vanzelf tot een bolletje. Precies zoals Hooke het beschreven had. Maar Van Leeuwenhoek bleek er dus veel bedrevener in.

Lees ook:

De droom van Amito Haarhuis, directeur van Rijksmuseum Boerhaave

‘De microscoop van Antoni van Leeuwenhoek spreekt tot de verbeelding’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden