Het beroemde gouden masker van de Egyptische farao Toetanchamon.

Egyptologie

Alle schatten ten spijt, was het graf van Toetanchamon wetenschappelijk bezien geen goudmijn

Het beroemde gouden masker van de Egyptische farao Toetanchamon.Beeld AFP

Deze maand precies honderd jaar geleden ontdekte Howard Carter het graf van Toetanchamon. De onvoorstelbare schoonheid van de grafgiften maakten van de jonge koning de rockster van het oude Egypte. Maar hoe belangrijk was de vondst van de tombe van Toetanchamon voor de wetenschap?

Saskia Bosch

‘Eerste treden van graf gevonden.’ Zo noteerde de Britse archeoloog Howard Carter op 4 november 1922 in zijn dagboek dat hij de toegang tot een graf in de Vallei der Koningen had gevonden. Opvallend onderkoelde woorden voor wat de culminatie zou blijken van een jarenlange zoektocht naar het graf van Toetanchamon (circa 1341 tot 1323 v. Chr.).

Door inscripties wisten Egyptologen dat er een koning had bestaan met de naam Toetanchamon. En dat deze farao verantwoordelijk was geweest voor de definitieve terugkeer naar het traditionele meergodendom na het monotheïstische experiment rond de zonnegod Aton van farao Achnaton.

Maar de locatie van Toetanchamons graf was onbekend. Veel Egyptologen waren van mening dat alle graven in de Vallei der Koningen bij Luxor al in de oudheid waren gevonden. De Britse archeoloog was een andere mening toegedaan. Financieel gesteund door de aristocraat Lord Carnarvon begon Carter in 1915 aan een zoektocht in de vallei.

Na zes vruchteloze jaren graven vond Carnarvon het welletjes. Het project had genoeg geld gekost. Carter was echter zo bezeten van het idee om het graf van Toetanchamon te vinden, dat hij aanbood de kosten te betalen als ook het zevende opgravingsseizoen niets zou opleveren. Dat was bluf, want Carter had helemaal het geld niet om de opgraving te financieren.

Hoofd door een gat in de muur

En toen vond Carter op de vierde dag van het nieuwe opgravingsseizoen een trap die leidde naar een eerste muur met daarop een zegel met de naam Toetanchamon. Carter had het graf van de farao gevonden. Maar was het, net als de andere koningsgraven in de vallei, leeggeroofd?

Op 26 november 1922 was het tijd om de tweede en laatste muur te slechten. Terwijl Carnarvon stond te trappelen van ongeduld (‘Kun je iets zien?’), stak Carter voor het eerst zijn hoofd door een gat in de muur. Enkele momenten was hij sprakeloos, waarop hij de inmiddels gevleugelde woorden sprak: ‘Yes, wonderful things!’ (Ja, wonderschone dingen!).

De ontdekking van het graf van Toetanchamon in de Vallei der Koningen in Luxor, honderd jaar geleden. Beeld Getty Images
De ontdekking van het graf van Toetanchamon in de Vallei der Koningen in Luxor, honderd jaar geleden.Beeld Getty Images

Het graf van Toetanchamon was gevonden en de grafgiften bleken van een ongekende rijkdom. De tombe bevatte meer dan vijfduizend voorwerpen, met als absolute blikvangers het gouden dodenmasker en de massief gouden sarcofaag.

Objecten bedekt met zwart vernis

De opvallend grote hoeveelheid goud deed bij menigeen de fantasie op hol slaan. Als het graf van een farao die zo kort had geregeerd al zo rijk was, wat zou een graf van een van de grote farao’s dan wel niet hebben bevat? Maar die redenering hoeft niet te kloppen, meent de Britse egyptoloog en historicus Aidan Dodson. “In andere koningsgraven waren veel objecten bedekt met zwart vernis op plekken die bij Toetanchamon waren belegd met goud. We weten niet waarom zijn grafgiften zoveel rijker waren. Misschien omdat hij als telg aan het einde van zijn dynastie de beschikking had over veel goud.”

Het graf was overigens niet geheel intact. Al in de oudheid bleken grafrovers twee keer in de tombe te zijn doorgedrongen. Het merendeel van de grafgiften was echter nog aanwezig. Het enige volledig intacte koningsgraf is nog steeds de tombe van farao Psoesennes I, dat in 1939 bij Tanis werd ontdekt. In dat graf werden prachtige gouden en zilveren voorwerpen gevonden, maar alle andere artefacten waren zwaar aangetast door de vochtige grond in de Nijldelta.

Teleurgesteld over het graf

De ontdekking van het graf van Toetanchamon leidde tot een ware Toet-manie. Ook nu nog is hij bij het grote publiek de bekendste Egyptische farao. De vondst zette het oude Egypte opnieuw op de kaart en heeft ook bijgedragen aan de populariteit van Egypte als toeristische bestemming.

Howard Carter (links) bij de sarcofaag van Toetanchamon. Beeld Getty Images
Howard Carter (links) bij de sarcofaag van Toetanchamon.Beeld Getty Images

Maar was de ontdekking van het graf ook in wetenschappelijk opzicht een goudmijn? Al ten tijde van de ontdekking waren veel Egyptologen teleurgesteld over de kennis die het graf opleverde. Ook Dodson benadrukt dat de tombe niet veel nieuwe inzichten heeft gebracht. “De ontdekking van het graf van Toetanchamon is de meest opwindende archeologische vondst, maar historisch gezien niet de belangrijkste. De hoop was dat er misschien papyri gevonden zouden worden die nieuw licht op zijn leven zouden werpen. Dat was niet het geval. En eerdere vondsten hadden ons al een basaal idee gegeven van een koninklijke begrafenis. Het graf van Toetanchamon vulde slechts enkele leemtes in onze kennis in. Zo was er enkele jaren eerder een papyrus gevonden met een plattegrond van het graf waarop vreemde rechthoeken te zien waren. Na de ontdekking van de tombe begrepen we dat die rechthoeken de houten schrijnen waren die rondom de sarcofagen stonden.”

Zoektocht naar de moeder

De belangrijkste bron van kennis is volgens Dodson de mummie van de koning. “Daardoor kon vastgesteld worden dat Toetanchamon pas achttien was toen hij overleed, en dat hij lid was van de koninklijke familie.” Maar de vraag wie zijn ouders waren is, zelfs door recent DNA-onderzoek, nog steeds niet geheel beantwoord. De meeste Egyptologen menen dat Achnaton zijn vader was. Maar de discussie over wie Toetanchamons moeder was, woedt nog steeds.

De Britse archeoloog Howard Carter wijst met zijn wandelstok het graf van Toetanchamon aan. Beeld Getty Images
De Britse archeoloog Howard Carter wijst met zijn wandelstok het graf van Toetanchamon aan.Beeld Getty Images

“Bij de publicatie van het DNA-onderzoek in 2010 werd niet uitgelegd wat de mogelijkheden waren”, aldus Dodson. “In plaats daarvan noemden de onderzoekers alleen de interpretatie waar hun voorkeur naar uitging. Zij menen dat Toetanchamon voortkomt uit een broer-zus huwelijk, wat Nefertiti uitsluit als moeder. Het probleem is echter dat er geen zus van Achnaton bekend is. Bovendien gaan ze voorbij aan de mogelijkheid dat hij op basis van het DNA-materiaal ook het product kan zijn van een reeks eerste-neef-nichthuwelijken, en dat daar wel kandidaten voor zijn, zoals Nefertiti. Tegenstanders van deze theorie zeggen: Nefertiti is nooit afgebeeld met een zoon. Maar tot dat moment was nog nooit een koninklijke zoon op een tempelmuur afgebeeld met zijn familie. Dus als je zo’n afbeelding wilt zien, vraag je om iets wat tot dat moment nooit was gebeurd. Ik denk derhalve dat Nefertiti zijn moeder was.”

In de schaduw rondrijden

Hoewel de ontdekking van het graf van Toetanchamon dus ons beeld van het oude Egypte niet ingrijpend heeft veranderd, kunnen de voorwerpen uit het graf wel nieuw licht werpen op het dagelijks leven van de farao, meent de Japanse egyptoloog Nozomu Kawai.

Kawai onderzocht recentelijk de strijdwagens en het textiel uit het graf. “Een van de belangrijkste ontdekkingen was dat we konden bewijzen dat een baldakijn uit het graf bevestigd was geweest aan een van de vergulde strijdwagens. We wisten niet zeker of de baldakijn onderdeel was van de strijdwagen of werd gebruikt als los zonnescherm. Dus hebben we beide voorwerpen gescand met een 3D-scanner. Toen bleek dat de poten van de baldakijn exact pasten op de plek waar leren banden op de strijdwagen hadden gezeten. En we ontdekten dat de baldakijn uitgevouwen kon worden. We weten nu dus dat Toetanchamon in de schaduw rond kon rijden.”

Ook het onderzoek van het textiel leverde nieuwe inzichten op. Op graf- en tempelwanden wordt de koning doorgaans afgebeeld met ontbloot bovenlijf, zelfs in strijdscènes. Maar Kawai’s onderzoek laat zien dat Toetanchamon een borstpantser had, en ook tunieken, handschoenen en sokken droeg. “Zo leren de goederen uit het graf van Toetanchamon ons meer over het leven van de koning.”

Elegante sandalen als vorm van beloning

Dat geldt ook voor het onderzoek van de Nederlandse archeoloog en leerspecialist André Veldmeijer, die onder meer de 82 stuks schoeisel van Toetanchamon onderzocht. Op basis van een vroege scan van de mummie is vaak beweerd dat Toetanchamon een klompvoet had. Veldmeijer zet daar zijn vraagtekens bij. “Als hij echt kreupel zou zijn geweest, dan zou je dat moeten kunnen zien aan zijn schoeisel. Maar zijn sandalen van gras en palmblad laten een normaal patroon van verkleuring zien. Ook de drukpunten die je in de zool zou verwachten bij iemand met een klompvoet zie je niet. Misschien liep hij moeilijk, maar dat hij een klompvoet had acht ik heel onwaarschijnlijk.”

De mummie van farao Toetanchamon in zijn gerenoveerde tombe in de Vallei der Koningen. Beeld Reuters
De mummie van farao Toetanchamon in zijn gerenoveerde tombe in de Vallei der Koningen.Beeld Reuters

Ook de meer dan 130 stokken en staven uit het graf zijn geen bewijs voor een handicap. Veldmeijer rondde onlangs samen met hoogleraar Salima Ikram van de American University in Cairo het onderzoek naar deze voorwerpen af en constateerde dat de stokken en staven koninklijke regalia zijn en niet stevig genoeg waren om iemand te ondersteunen.

Veldmeijers onderzoek toont ook aan dat bepaalde elegante sandalen met een dunne zool alleen werden gedragen door koninklijke mensen en door begunstigden van de koning: ze werden als beloning door de koning aan hoge officials gegeven en fungeerden dus als statussymbool. Schoeisel met dikkere zolen en meer slijtage, waar het zand en de klei nog aan zaten, waren voor dagelijks gebruik bedoeld.

Dan maar acht

Mooi vindt Veldmeijer de kleine ontdekkingen. Ontdekkingen die details lijken, maar veel vertellen over de technologie van de oude Egyptenaren en over de voorwerpen die de elite, zoals de koninklijke familie en hooggeplaatste ambtenaren, gebruikten. “En juist omdat we weinig teksten hebben uit het graf, is het onderzoek naar de technologie heel belangrijk.”

Veldmeijer: “We hebben bijvoorbeeld kunnen vaststellen dat de ambachtslieden geen vooropgezet ontwerp hadden bij het aanbrengen van de decoraties op het schoeisel. Op een paar houten, rijk versierde, sandalen van Toetanchamon zou je de negen bogen van de traditionele vijanden van Egypte verwachten, maar er zijn er maar acht afgebeeld. Men is klaarblijkelijk aan het werk gegaan en zag toen dat er geen ruimte meer was voor een negende boog en dacht toen: Dan doe we er maar acht, want wie gaat ze nou tellen?”

En lachend: “Nou ja, een gekke Egyptoloog natuurlijk”.

De Maand van Toetanchamon in Leiden

November is de ‘Maand van Toetanchamon’ in het Rijksmuseum van Oudheden. In het Leidse museum zijn dan tal van activiteiten rond de farao. Zo vertelt textielarcheoloog Gillian Vogelsang-Eastwood over de kleding die in het graf van Toetanchamon is gevonden (18 november), kunnen kinderen een Toetanchamonkunstwerk maken (19 november) en is er een Toetanchamon-pubquiz (25 november).

De maand wordt op 28 november afgesloten met een discussieavond over het tentoonstellen van menselijke resten. Wetenschappers uit verschillende disciplines zullen zich buigen over de vraag of het wenselijk is om menselijke resten, zoals mummies, tentoon te stellen in een museum.

Geen eenvoudig vraagstuk, weet egyptologe Lara Weiss. “Ik werk nu iets meer dan acht jaar als conservator van de collectie Egypte en Nubië bij het Rijksmuseum van Oudheden en heb mijn standpunt zien veranderen. In 2016 was ik medeverantwoordelijk voor het verwijderen van onze uitgepakte Romeinse kindermummie uit de tentoonstelling. Maar in gesprek met het publiek en na het zien wat het contact met de oude doden bij veel bezoekers losmaakt, ben ik inmiddels meer voor het tentoonstellen van mummies, mits op een respectvolle manier, waarbij je het publiek de keuze laat om ze wel of niet te zien. Ik vind het jammer dat het debat soms zo fel wordt gevoerd en zaken als mummieknuffels in onze winkel zogenaamd niet meer kunnen en weggehaald worden, terwijl die juist een brug bieden om met kinderen, maar ook met volwassenen in gesprek te gaan over de omgang met menselijke resten.”

Kijk voor meer informatie over de ‘Maand van Toetanchamon’ op www.rmo.nl.

Lees ook:

De zoektocht naar de eerste wereldhaven van de oudheid, in Byblos

Carthago en Alexandrië waren gekende havensteden in de oudheid. Maar het was het minder bekende Byblos dat uitgroeide tot de eerste internationale haven. Een tentoonstelling laat nu zien waarom.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden