Links: ‘Portrait of Thomas Cranmer’ door Gerlach Flicke, 1545-1546. Rechts: ‘Sir Matthew Wood, 1st Bt’ door Arthur William Devis, 1815-1816.

Kunstmatige intelligentie

Algoritmes kunnen aan portretten zien dat wij elkaar steeds meer zijn gaan vertrouwen

Links: ‘Portrait of Thomas Cranmer’ door Gerlach Flicke, 1545-1546. Rechts: ‘Sir Matthew Wood, 1st Bt’ door Arthur William Devis, 1815-1816.Beeld National Portrait Gallery, London

Het onderlinge vertrouwen is gegroeid in de afgelopen vijf eeuwen. Het bewijs is te vinden in vijf eeuwen portretkunst, niet met het blote oog, maar aan de hand van een algoritme.

Wie van de twee geportretteerden komt het meest betrouwbaar over? De rechter, zegt de intuïtie. Hij lijkt in ieder geval vrolijker, en heeft een open blik. De man links maakt een wat duistere indruk, met zijn lage mondhoeken. Toch waren beiden eerbiedwaardige mannen in hun tijd. De somberder man is Thomas Cranmer, aartsbisschop van Canterbury. De vrolijker man is Sir Matthew Wood, burgemeester van Londen. 

Het belangrijkste verschil tussen hen: drie eeuwen. Cranmer leefde in de zestiende eeuw, Wood in de negentiende. En in die drie eeuwen is het onderling vertrouwen in de Europese samenlevingen gegroeid. De ontwikkeling van de portretkunst bewijst het.

Eerwraak raakte uit de mode

Met het blote oog is dat moeilijk hard te maken, maar kunstmatige intelligentie legt de trend bloot. Cranmer en Wood zijn twee van bijna tweeduizend portretten die te vinden zijn in de database van de National Portait Gallery in Londen. Een ploeg Franse onderzoekers ontwikkelde een algoritme om de betrouwbaarheid van al die geportretteerden, die vijf eeuwen beslaan, te kwantificeren. Het leverde een goede maat op voor de ontwikkeling van sociaal vertrouwen, melden ze in vakblad Nature Communications. Matthew Wood symboliseert een samenleving met veel meer onderling vertrouwen dan die van Thomas Cranmer.

Dat het sociaal vertrouwen van Middeleeuwen naar moderne tijd is gegroeid, is geen nieuws. Religieuze tolerantie groeide, er kwamen democratische instituties, doden uit eergevoel en wraak raakte uit de mode, intellectuele vrijheden wonnen terrein. Maar, schrijven de Franse onderzoekers, kwantitatieve bewijzen voor die ontwikkeling zijn lastig te vinden. We kunnen geen vragenlijsten sturen naar mensen in de zestiende eeuw, en moeten het doen met de dingen die zestiende-eeuwers hebben nagelaten, zoals romans, poëzie en schilderijen.

Gelaatstrekken

Die cultuurgoederen weerspiegelen hoe mensen dachten. Ze kunnen dus worden gebruikt om hun sociaal vertrouwen te meten. En portretten, zeggen de onderzoekers, zijn bij uitstek geschikt voor dit doel. Hoe mensen werden geportretteerd hing af van de keuzes van opdrachtgever, uitvoerder en geportretteerde. Je ziet op het doek een weerspiegeling van hun normen en waarden. 

En portretten hebben nog een voordeel: uit gelaatstrekken die ze zien leiden mensen allemaal op eenzelfde manier af hoe betrouwbaar iemand is. En je mag er volgens de onderzoekers van uitgaan dat mensen dat in alle tijden op eenzelfde manier doen; betrouwbaarheid had in de Middeleeuwen niet heel andere gelaatstrekken dan nu.

Die kunst van betrouwbaarheid schatten kan een computer leren. De Fransen trainden hun algoritme – niet met oude schilderijen, maar met portretten die gewoon op Google te vinden zijn – net zo lang tot de computer op menselijke wijze betrouwbaarheid afleidde uit gelaatstrekken. Pas daarna werd de machine aan het werk gezet met die tweeduizend portretten uit de National Gallery.

Vrijheid, democratie en gelijkheid

De computer zag de betrouwbaarheid die van de doeken afstraalde in de loop der eeuwen toenemen. Om te zien of dat werkelijk een gegroeid sociaal vertrouwen weergaf, lieten de onderzoekers hun algoritme ook nog even los op SelfieCity, een database met vele duizenden selfies uit de hele wereld. Omdat in het heden wel data beschikbaar zijn over sociaal vertrouwen in alle delen van de wereld, kon hiermee worden getoond dat de betrouwbaar die het algoritme in de selfies mat inderdaad overeenkwam met het sociaal vertrouwen in de bijbehorende samenleving.

Waardoor het sociaal vertrouwen in de loop der eeuwen is toegenomen, vertellen de portretten niet. De onderzoekers hebben gekeken naar de statistische samenhang met twee voor de hand liggende factoren. De eerste, de opkomst van instellingen die zorgden voor vrijheid, democratie en gelijkheid, leverde slechts een zwakke relatie op. De correlatie was veel sterker met de tweede factor: welvaart en economische groei. Naarmate mensen het beter kregen, gingen ze elkaar meer vertrouwen. Die relatie was uit kwalitatief historisch onderzoek al wel bekend. In de portretten hebben we er nu een meetlat voor gevonden, zeggen de Franse onderzoekers.

Lees ook:

Gelijkwaardigheid is geen regel maar uitzondering

Gelijkwaardigheid is niet de regel maar de uitzondering. Voor je het weet heeft zich een elite gevormd, niet alleen onder de mensen maar ook bij plant en dier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden