Coronacrisis

Zo ga je om met onzekerheid: omarm een voorspelbaar leven en accepteer de ongewisse toekomst

null Beeld Suzan Hijink
Beeld Suzan Hijink

Onzekerheid is slecht voor een mens, maar te midden van de coronacrisis is er geen ontkomen aan. Hoe kunnen we onzekerheid leren accepteren?

Klein lichtpuntje deze week: het kabinet kondigde tijdens de laatste persconferentie geen nieuwe maatregelen aan. Tot zover het goede nieuws. Want met de herfst voor de deur, is het nog maar de vraag of de discipline blijft. Vooral onder jongeren, zo vrezen de burgemeesters van de veiligheidsregio’s. Waar moeten ze elkaar ontmoeten als het kouder wordt en het park geen optie meer is?

Het is onzekerheid troef tijdens de coronacrisis. Als het weer even de goede kant op lijkt te gaan, blijft dat onheilspellende gevoel. Komt er een tweede golf? Zo ja, gaan we dan opnieuw in lockdown, en blijven de scholen open? En hoe zit het met die toenemende werkloosheid? Moet ik ook vrezen voor mijn baan? Was er nou maar een vaccin. Wanneer is dat gereed? En als dat vaccin er is, wie komt daar dan als eerste voor in aanmerking?

Al die onzekerheid doet meer kwaad dan goed, waarschuwen psychologen. Bovendien is de moderne maatschappij het ontwend om geen houvast te hebben. Hoe leer je toch met onzekerheid leven, waar het coronavirus de wereld onafgebroken in haar greep houdt?

Onzekerheid werkt stressverhogend, zo toonde een groep Britse neurologen onlangs aan. Zij lieten 45 participanten een computerspel spelen waarbij ze herhaaldelijk moesten raden onder welke steen een slang verstopt zat. Zat die er inderdaad, dan kreeg de deelnemer een lichte elektrische schok. Intussen werd gemeten hoeveel stress een eventuele schok opleverde bij deelnemers, en hoe zeker ze waren over hun gok. Wat bleek? Niet zeker weten of men een schok zou krijgen was vele malen stressvoller dan daar wél zeker van zijn.

Hoofdpijn, vermoeidheid, depressie en hartkloppingen, onzekerheid is slecht voor je

Met andere woorden: leven in het ongewisse is vervelender dan de toekomst kennen, ook als het vooruitzicht negatief is. Dat is niet heel verwonderlijk. Onzekerheid eist zo zijn tol van lichaam en geest, zegt hoogleraar sociale psychologie Frenk van Harreveld van de Universiteit van Amsterdam. “Gevoelens van onzekerheid stimuleren als geen ander de aanmaak van cortisol, het stresshormoon. Dat is niet alleen maar negatief: je wordt er op korte termijn alerter van en presteert mogelijk beter.” Als voorbeeld noemt hij de gezonde zenuwen voor een sollicitatiegesprek. “Maar hoe langer je in die parate stand blijft, hoe slechter het voor een mens is.”

De voortdurende waakzaamheid, bezorgdheid en angst maakt een mens op termijn uitgeput, vertelt Van Harreveld. Dit kan allerhande gevolgen voor iemands welzijn en gezondheid hebben, zoals hoofdpijn en vermoeidheid, maar ook depressieve gevoelens of zelfs hartkloppingen.

In de coronacrisis worden we in veelvoud met onzekerheid geconfronteerd. In de eerste plaats kampen we met onzekerheid op de korte termijn, zegt Van Harreveld. “Vragen als: hoe gedraag ik me in de supermarkt? Kan ik veilig naar mijn werk? En: kan ik mijn vrienden en familie knuffelen, of breng ik hen en mijzelf dan in gevaar?”

Dingen die iemand normaal gesproken automatisch en zonder nadenken doet, moeten nu eerst tien keer overpeinsd worden, aldus Van Harreveld. “Mensen handelen graag op de automatische piloot, omdat het mentaal veel minder moeite kost. Continu situaties inschatten en bepalen wat het juiste is, dat is doodvermoeiend.”

We moeten opnieuw leren omgaan met een ongewisse toekomst

Daarnaast is er onvoorspelbaarheid op de lange termijn, zegt de sociaal psycholoog. “De blik op de toekomst is vertroebeld en onze tijdshorizon krimpt. Niemand weet of er een tweede golf en een nieuwe lockdown komt, hoe het komende schooljaar eruit gaat zien en of we volgend jaar weer op vakantie kunnen. De vaste grond is eigenlijk onder onze voeten weggetrokken.” Niet weten hoe de komende dagen, weken en maanden eruitzien gaat bovendien hand in hand met een gebrek aan controle. “De toekomst niet kunnen voorspellen is één ding, maar het feit dat je er nagenoeg geen invloed op hebt is een tweede. Dat geeft een gevoel van machteloosheid en maakt bij uitstek somber.”

Onzekerheid raakt mensen persoonlijk, zoals een bruiloft die geannuleerd moet worden of baanonzekerheid, maar heeft ook zijn weerslag op de maatschappij als geheel. Geen controle hebben, dat zijn we als samenleving immers helemaal niet meer gewend, zegt socioloog Dirk Geldof. In 2017 schreef hij het boek ‘Onzekerheid’. Over leven in de risicomaatschappij, waarin hij voortborduurt op het werk van de Duitse socioloog Ulrich Beck (1944-2015).

Geldof: “We komen uit een eeuw van overmoed: Europa is decennialang oorlogen bespaard gebleven en in westerse landen was de welvaart nog nooit zo hoog. Met groeiende wetenschappelijke kennis en geavanceerde technologieën kunnen we de natuur steeds meer naar onze hand zetten, en pogen we dreigingen zoals criminaliteit en terrorisme zoveel mogelijk te bedwingen. Als we ziek worden krijgen we een uitkering, en als we een huis kopen of een vakantie boeken sluiten we daar een waslijst aan verzekeringen voor af.”

Oftewel, de samenleving is erop ingericht om onzekerheden zoveel mogelijk uit te bannen, zegt Geldof. “Echter, we botsen tegen de grenzen van die overmoed aan. We dachten het klimaat te kunnen beheersen, maar de aarde warmt verder op en de ijskappen smelten almaar sneller. We dachten medicijnen voor elke mogelijke ziekte te hebben, maar worden wereldwijd geraakt door een pandemie. Om nog niet te spreken van een nieuwe economische crisis, na de afgelopen bankencrisis in 2008.”

Dat de maatschappij niet op dreigingen zoals de coronacrisis en klimaatverandering berust is, is niet geheel haar schuld. Niet alleen spelen zij zich af op een wereldwijde schaal, ook smeren zij zich uit over een langere tijd, zegt de socioloog: “Het corona­virus reikt van Wuhan tot Nederland, en de sociaaleconomische gevolgen zullen langer dan een mensenleven doorwerken, vergelijkbaar met het klimaatprobleem.”

Zulke dreigingen kennen tevens geen oplossing op individueel of zelfs nationaal niveau. Geldof: “Om dergelijke risico’s te trotseren, moet iedereen zijn steentje bijdragen. Tegelijkertijd geeft dit mensen het ­gevoel dat hun individuele gedrag weinig verschil maakt. We kunnen wel onze handen wassen en sociale contacten beperken, bijvoorbeeld, maar daarmee kunnen we het virus niet eigenhandig stoppen. De ­coronacrisis overstijgt dus niet alleen ons begrip, maar ook ons individuele handelingsvermogen.”

Over de aanpak van de crisis hebben mensen gemengde gevoelens

Een alomvattende dreiging als het coronavirus bij de horens vatten is dus geen gemakkelijke klus. Daar komt bij dat vragen over de juiste aanpak als individu of samenleving vaak geen eenvoudig antwoord hebben. Soms is het antwoord er simpelweg niet, of bestaat er nog geen wetenschappelijke consensus over. Dit creëert verdere onzekerheid, zoals gemengde gevoelens over de coronamaatregelen, zegt sociaal psycholoog Van Harreveld. “De meerderheid van de samenleving is het eens met de coronaregels, maar houdt zich er slecht aan. We willen het liefst zoveel mogelijk beleid om het virus in te dammen, maar willen ook niet te veel beknot worden in onze vrijheden. Die tweestrijd creëert twijfel, want wat is nou juist?”

Zelfs de politici die het beleid zouden moeten verdedigen, worstelen hiermee. Zo kon minister Grapperhaus van justitie het op zijn bruiloft niet laten om zijn schoonmoeder te omhelzen. Dit leidt bij mensen tot een interne strijd, maar uiteraard ook tot discussies op maatschappelijk niveau. Sterker nog, het is kenmerkend voor de manier waarop samenlevingen reageren op een crisissituatie, zegt Tom Postmes, hoogleraar sociale psychologie en expert in maatschappelijke onrust aan de Rijksuniversiteit Groningen. “In eerste instantie leidt een acute ramp tot enorme saamhorigheid en hulpbehoevendheid in de samenleving. Hoe groter de schok, hoe meer mensen de handen ineen willen slaan. Denk aan het grote geldbedrag dat werd ingezameld voor de mensen in Beiroet. Ook krijgt men meer vertrouwen in de zittende overheid.”

Dezelfde conclusie trekt het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) in een recent rapport. In lockdownmaand april lag het vertrouwen van Nederlanders in politieke instituties dan ook hoger dan ooit gemeten. Een vergelijkbaar effect was te zien in de Verenigde Staten na de aanslagen van 9/11. Echter, het toegenomen vertrouwen in politiek en medemens is in alle waarschijnlijkheid maar van korte duur, schrijft het SCP.

Postmes: “Naarmate een ramp aanhoudt, zie je meer verdeeldheid ontstaan over wat de juiste weg is uit de crisis.” Volgens de hoogleraar zijn de grootschalige corona­protesten in binnen- en buitenland hier een uitstekend voorbeeld van. Afgelopen weekend togen er nog duizenden mensen naar de straten van Berlijn om zich te verzetten tegen de coronamaatregelen. Een week eerder liepen de gemoederen hoog op bij een protest in Den Haag, waar onder meer ­actiegroep Viruswaarheid demonstreerde tegen het Nederlandse overheidsbeleid.

“Ook al is de oorzaak van de crisis een virus waar niemand iets aan kan doen, op termijn vermengt de impact van de ramp met politieke besluiten die je daarover neemt. Dan dringt de vraag zich op: wiens schuld is dit? Of: is dit eigenlijk wel zo’n grote ramp? Had je deze vragen eind maart opgeworpen, dan hadden mensen je raar aangekeken.”

‘Concentreer je op de zaken waar je wél controle over hebt’

Onzekerheid maakt mensen dus vermoeid en ongelukkig, en kan bovendien voor verdeeldheid in de samenleving zorgen. Hoe kunnen we daar het beste mee ­omgaan? Ten eerste doen mensen er goed aan om de controle terug te pakken, weet psycholoog Martin Appelo, die diverse ­boeken schreef over het menselijk gedrag. “De bes­te strategie is om je binnen je span of control te begeven. Zoek de balans tussen accepteren waar je geen invloed op hebt en concentreer je op zaken waar je wél controle over hebt, ook al is het nog zo weinig.”

Volgens Van Harreveld kan dit een duidelijk afgebakende taak zijn waar jij de baas over bent, zoals een maaltijd bereiden. “Wat ook uitstekend werkt, is het aanbrengen van structuur en voorspelbaarheid in je dag. Als je leven voorspelbaar is, heb je het gevoel dat jij het in de hand hebt.”

Daarbij hoeft onzekerheid niet alleen maar negatieve gevolgen te hebben, zegt Van Harreveld. “Omdat je in een ongewenste situatie zit, ga je actief nadenken hoe je die situatie kan verbeteren. Dit is dus een moment om je creativiteit aan te boren, of aspecten van je leven in een ander licht te plaatsen.”

Risico’s horen er nou eenmaal bij

Bovendien is het goed voor mensen om een beetje onzekerheid mee te maken, vindt Appelo. “Ik heb jarenlang met kankerpatiënten gewerkt. Juist de aanname dat de ziekte aan hun deur voorbij zou gaan, maakte hun mentale klachten zoveel erger.”

De illusie van onkwetsbaarheid doorbreken kan veel leed voorkomen, zegt de psycholoog. “Als je weet dat tegenslag, ziekte en dood een integraal onderdeel zijn van het bestaan, raak je minder in paniek op het moment dat het je treft.”

Ook als samenleving moeten we bepaalde onzekerheden accepteren. Voor een deel doen we dit al, zegt sociaal psycholoog Postmes. “Er zijn honderden verkeersdoden per jaar, maar we leggen het verkeer ook niet stil. De sleutel zit ’m dus in accepteren dat je nu eenmaal bepaalde risico’s loopt. Daardoor kun je individuele gedragskeuzes met een geruster hart maken.”

Op hun beurt zou de politiek onzekerheid meer ruimte moeten geven, aldus Postmes. “Toegeven dat je iets niet zeker weet is geen zwakte, maar een kracht. In de mondkapjesdiscussie heeft dit de overheid bijvoorbeeld kwetsbaar gemaakt: door in het verleden stellig te zijn over de beperkte werking, is de discussie later veel feller geworden.”

Dat de meningen in de samenleving hierover verschillen, is nog geen reden tot zorg, zegt Postmes. “Er is een grote groep mensen in Nederland die het bestaan van het virus niet ontkent, maar grote vraagtekens zet bij het beleid. Als maatschappij moet je daar ook vooral over in gesprek blijven.”

Lees ook: Dit is de invloed van corona op onze mentale gezondheid

Wat doet de coronacrisis met onze mentale gezondheid, en welke invloed hebben we daar zelf op? Twee deskundigen vertellen erover, en geven tips.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden