Socioloog Jaron Harambam: ‘Dat desinformatie er altijd was, betekent niet dat het er altijd in dezelfde máte was.’

AnalyseComplotdenken

Zitten we in een desinformatiepandemie?

Socioloog Jaron Harambam: ‘Dat desinformatie er altijd was, betekent niet dat het er altijd in dezelfde máte was.’Beeld Fadi Nadrous

Na twee jaar pandemie lijkt corona voorlopig over z’n piek heen. Maar nepnieuws en complottheorieën blijven onverminderd rondgaan, met de oorlog als nieuw thema. Het lijkt erop dat we met desinformatie moeten leren leven.

Rufus Kain

Poetin wil vrede, en is Oekraïne alleen maar binnengevallen omdat de Verenigde Staten daar heimelijk biowapens ontwikkelden. Of: er ís helemaal geen sprake van een invasie, het conflict is in scène gezet met acteurs. Het zijn zomaar twee theorieën over de oorlog in Oekraïne die de laatste tijd rondgaan op sociale media. Veelal op dezelfde kanalen die tot voor kort desinformatie verspreidden over een heel andere crisis.

Vrijdag is het precies twee jaar geleden dat de Wereldgezondheidsorganisatie Covid-19 tot een pandemie uitriep. De angst en onzekerheid die het virus en de ziekte met zich meebrachten, leidden tot allerlei complottheorieën die via sociale media net zo rap viraal gingen als dat het virus zich verspreidde.

Maar waar het coronavirus voor nu wat meer op de achtergrond lijkt te raken, duiken van desinformatie voortdurend nieuwe varianten op. Daarbij valt zowel te denken aan onbewezen complottheorieën (zoals dat een virus of ander biowapen in een lab is ontwikkeld) als aan duidelijk nepnieuws (zoals dat de druk op de zorg of nu de oorlog in scène is gezet).

Kunnen we zeggen dat we in een desinformatiepandemie zitten? Zo ja, dan is dat niet voor het eerst.

Hoe lang is desinformatie al onder ons?

Complottheorieën bestaan zeker al sinds de Romeinse tijd. “Toen werd geschreven dat de grote brand van Rome was aangestoken door handlangers van keizer Nero”, zegt Jan-Willem van Prooijen, bijzonder hoogleraar complotdenken aan Maastricht University. “De historicus Tacitus schreef dat Nero zong terwijl Rome brandde. Maar we weten niet of dat echt zo was.”

Ziekte is altijd een vruchtbare voedingsbodem geweest. “Bij de Spaanse griep in 1918 ging net als bij corona het idee rond dat het virus in een laboratorium was ontwikkeld. Amerikanen geloofden dat de Duitsers het in een lab hadden gemaakt, en dat de griep zich verspreidde via aspirine van de Duitse farmaceut Bayer”, aldus Van Prooijen.

In 1890 dachten veel mensen dat de Russische griep (volgens hedendaagse virologen geen griep, maar vermoedelijk een coronavirus) werd veroorzaakt door telegraafpalen – net zoals 5G-masten vaak zijn aangewezen als oorzaak van Covid-19. Nog een paar jaar eerder weigerden sommige mensen het pokkenvaccin omdat ze bang waren voor vreselijke bijwerkingen.

Wat maakt mensen er kwetsbaar voor?

Volgens Van Prooijen kan iedereen vatbaar zijn voor desinformatie. Maar bij aanhangers van complottheorieën zijn wel wat patronen aan te wijzen. “Ze zijn vaak heel nationalistisch en politiek extreem links of extreem rechts. In Nederland is complotdenken bij rechts sterker. Daarnaast spelen vaak gevoelens van machteloosheid mee. Zo kunnen discriminatie en economische problemen mensen vatbaarder maken.”

In tegenstelling tot bij een echt virus, wordt je weerstand tegen desinformatie niet groter als je het eenmaal te pakken hebt gehad. Integendeel. “Wil je weten of iemand vatbaar is voor complottheorieën? Kijk of diegene al in een andere complottheorie gelooft. Dat is de beste voorspeller.”

null Beeld Fadi Nadrous
Beeld Fadi Nadrous

Kan desinformatie ook muteren?

Het is dus niet zo gek dat dezelfde groepen die coronacomplotten verspreidden nu ook theorieën over de oorlog in Oekraïne delen. Op sociaal medium Telegram begonnen de mensen achter het populaire kanaal ‘Corona is scam’ bijvoorbeeld een nieuw kanaal genaamd ‘Vrijmoedig Geluid’. Daar delen ze onder meer berichten over de biologische wapens die de VS in Oekraïne zouden maken.

Op Twitter deelt ook activist Willem Engel, bekend van Viruswaarheid, plaatjes waaruit zou blijken dat Amerika antrax, de pest en andere biowapens ontwikkelde in Oekraïense laboratoria.

“Als dit allemaal waar blijkt te zijn”, schrijft Engel bij een van de berichten, “dan lijkt de Navo een terreurorganisatie die zo spoedig mogelijk op een zwarte lijst moet komen. Bovendien moet iedereen die hoge posities bekleedt bij de Navo in voorarrest en alle fondsen van de organisatie en de medewerkers moeten worden bevroren.”

Zijn moderne varianten gevaarlijker dan die van vroeger?

Maar als desinformatie van alle tijden is, en iedereen vatbaar kan zijn, waarom lijkt het dan alsof we er sinds corona meer onder lijden? “Dat het er altijd was, betekent niet dat het er altijd in dezelfde máte was”, zegt socioloog Jaron Harambam, die op complotdenkers promoveerde. “Je ziet in de geschiedenis dat het fluctueert. In tijden van crisis en onzekerheid zwelt desinformatie aan.”

Dat beaamt Van Prooijen: “In bedreigende situaties waarbij de wereld snel verandert, zoeken mensen naar houvast. Mensen die in complottheorieën geloven, zoeken simpele oplossingen voor complexe problemen. Al lijken sommige theorieën heel geraffineerd, uiteindelijk draaien ze vaak om één grote boosdoener die overal achter zit.”

Ondertussen is er de afgelopen jaren een nieuwe factor bijgekomen: sociale media. “Die hebben er zeker voor gezorgd dat complottheorieën en alternatieve informatie sneller circuleren en meer mensen bereiken”, zegt Harambam. “Vroeger dacht je bij complotdenkers aan lone wolves, alleen op hun zolderkamer met aluminiumfolie, maar nu vormen ze hele sociale netwerken die elkaar online treffen en vervolgens ook offline ontmoeten.”

null Beeld Fadi Nadrous
Beeld Fadi Nadrous

Via sociale media konden zij rellen organiseren tegen de avondklok en de coronapas en ook tal van vreedzame demonstraties. “De online samenkomst van andersdenkenden is een grote aanjager van sociale verandering geweest. Er zijn nieuwe symbolen en rituelen door ontstaan, zoals de demonstraties met de gele paraplu’s”, aldus de socioloog.

Tegelijk is online een heel circuit van alternatieve nieuwsmedia ontstaan. Mensen die de coronaverslaggeving op het journaal en in de dagbladen niet vertrouwen, kunnen op YouTube terecht bij Café Weltschmerz of BLCKBX, Nederlandse kanalen die elk tientallen miljoenen keren zijn bekeken.

Wanneer begon de online groei van desinformatie?

De online verspreiding van complotten en nepnieuws is waarschijnlijk zo oud als het internet zelf. Zeker is dat desinformatie op sociale media in 2016 wereldnieuws werd. Dat jaar probeerde Rusland de Amerikaanse presidentsverkiezingen te beïnvloeden via Facebook.

Zo gingen er gehackte e-mails van Hillary Clintons campagneteam rond, gepaard met een complottheorie genaamd Pizzagate. Volgens die (uitgebreid ontkrachte) theorie maakten Clinton en andere Democraten deel uit van een pedofielennetwerk dat opereerde vanuit een pizzazaak. Pizzagate wordt ook wel gezien als een voorloper van QAnon, een van de beruchtste complotbewegingen tijdens de coronapandemie.

In hetzelfde jaar bleek het Britse bedrijf Cambridge Analytica persoonlijke data van tientallen miljoenen Facebookgebruikers te verkopen aan de teams achter Donald Trump, de brexit en meer. Zo konden politieke campagnes heel gericht op emoties inspelen. Eind 2016 werd post-truth het woord van het jaar in Oxford Dictionary. De definitie: ‘met betrekking tot omstandigheden waarin mensen meer reageren op gevoelens en overtuigingen dan op feiten’.

Zijn sociale media de echte basis van de desinformatiepandemie?

Facebook deed in het begin weinig om nepnieuws de kop in te drukken. De reden: het leidde tot veel aandacht en discussie op het sociale medium, en dat had de hoogste prioriteit. “De lelijke waarheid is dat we zo diep geloven in mensen verbinden, dat alles wat ons in staat stelt meer mensen nog meer te verbinden automatisch goed is”, schreef Facebook-topman Andrew Bosworth in 2016 in een interne memo.

De algoritmes van Facebook werken zo dat berichten die veel aandacht opleveren met zoveel mogelijk mensen worden gedeeld. Het maakt niet uit of die aandacht positief of negatief is. Socioloog Harambam noemt het een zelfversterkend mechanisme. “Als een bericht groot wordt, wordt het nog groter. Het is hetzelfde soort exponentiële groei dat je ziet bij virussen. Niet voor niets worden zulke berichten vaak ‘virale content’ genoemd.”

Voor desinformatie in het algemeen vindt Harambam de associatie met een virus onterecht. “Het heeft een verkeerde connotatie, alsof je met een gezond ‘informatielichaam’ begint en door desinformatie geïnfecteerd raakt. Ik zie het als iets veel minder passiefs. Mensen kiezen voor een complottheorie als die aansluit bij hun ervaringen en wereldbeeld. En het is ook iets sociaals, mensen willen deel uitmaken van een gemeenschap.

Voor zover we van een desinformatiepandemie kunnen spreken, komt dat volgens hem dan ook voort uit de algemenere dynamiek van sociale media.

Doen die inmiddels genoeg om de pandemie te bestrijden?

Sinds 2016 is er wel wat veranderd. Facebook, Twitter, YouTube en andere online platformen zijn geleidelijk steeds meer desinformatie gaan verwijderen. Niet dat ze het helemaal kunnen uitroeien. “Nepnieuws dat van die kanalen wordt verwijderd, duikt elders gewoon weer op”, zegt Harambam. Hij noemt het ook wel het waterbed-effect: als je het op één plek naar beneden duwt, komt het op een andere naar boven.

Waar het dan opduikt? Deels op platformen die minder kritisch optreden tegen desinformatie, zoals Telegram en de videosite Bitchute. Maar ook vermomd op Facebook en Twitter. “Dan schrijven mensen bijvoorbeeld over ‘cojona’ in plaats van corona zodat de software niet doorheeft waar ze het over hebben.”

Maar een van de grootste problemen wordt volgens Harambam amper besproken. “Gewone mensen die nepnieuws verspreiden houdt Facebook vaak wel tegen. Nepprofielen waar bots of trollenlegers achter zitten ook. Maar je hebt nog een derde groep, en dat zijn de mensen die het techbedrijf betalen voor microtargeting, het sturen van berichten aan gerichte doelgroepen.” Oftewel onzichtbare lobbygroepen die advertenties kopen.

“Als je genoeg geld aan Facebook geeft, kan je grote groepen mensen manipuleren. Maar de afgelopen jaren heb ik weinig tot niks gehoord over hoe Facebook daartegen optreedt. Dat zullen ze ook niet willen, want microtargeting, commercieel of politiek, zijn hun bedrijfsmodel.” Het is vaker gezegd: gebruikers zijn Facebooks product, adverteerders zijn de klant.

Wat kunnen traditionele media doen?

Wat Harambam betreft moet er meer aandacht komen voor de geldstromen achter desinformatie. Daarnaast moeten nieuwsmedia volgens hem waken voor tunnelvisie als ze complotdenken willen tegengaan.

“Een platte verklaring voor de theorieën die nu opduiken over Rusland en Oekraïne is dat groepen mensen niks meer te doen hadden toen de coronamaatregelen afnamen. Maar wat je ook ziet is dat er net als aan het begin van de coronapandemie veel uniformiteit is in de berichtgeving. Rusland is het gevaar, Oekraïne is binnengevallen, en de complexe geschiedenis daarachter komt al gauw in de verdrukking.”

Eenduidige verhalen vanuit media en politiek zijn koren op de molen van complotdenkers, die volgens Harambam tegendraads zijn van nature. “Groepen die met name Amerikaans imperialisme al langer als een groot gevaar zagen slaan nu de handen ineen. Om de een of andere reden richten ze hun vizier nooit op dezelfde manier op Rusland. Poetin wordt door sommigen al langer verheerlijkt.”

Lees ook:

Facebooks smerige waarheid? Groei gaat boven alles

Pesterijen, genocide, beïnvloeding van verkiezingen: Facebookberichten veroorzaken steeds meer ellende in de echte wereld. Dat neemt het bedrijf op de koop toe, winst gaat boven alles, schrijft Cecilia Kang in haar bestseller Een smerige waarheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden