GeopolitiekGeopolitiek

Zeldzame aardmetalen zijn onmisbaar voor een groene toekomst. Gevolg: hoogoplopende spanningen

Een shovel laadt een vrachtwagen met erts in de Mountain Pass-mijn op de grens van Californië en Nevada. Met steun van het Pentagon blaast het bedrijf MP Materials deze mijn met zeldzame aardmetalen nieuw leven in. Beeld REUTERS
Een shovel laadt een vrachtwagen met erts in de Mountain Pass-mijn op de grens van Californië en Nevada. Met steun van het Pentagon blaast het bedrijf MP Materials deze mijn met zeldzame aardmetalen nieuw leven in.Beeld REUTERS

De energietransitie vergroot de geopolitieke rivaliteit om zeldzame aardmetalen. Die zijn onmisbaar voor bijvoorbeeld windmolens en elektrische auto’s. ‘Gelukkig is er nog geen schot gelost.’

Arjen van der Ziel

Toen de toenmalige Amerikaanse president Donald Trump in 2019 opperde dat zijn land Groenland wilde kopen, schoot de halve wereld in de lach. “Ik hoop dat dit een grap is, want het is een verschrikkelijke en groteske gedachte”, reageerde de prominente Deense parlementariër Martin Lidegaard.

Het uitgestrekte en dunbevolkte Groenland, dat grotendeels ten noorden van de poolcirkel ligt, is een autonoom deel van Denemarken. “Dit moet een 1 aprilgrap zijn, maar dan in de verkeerde tijd van het jaar”, twitterde de Deense politicus Lars Løkke Rasmussen over Trumps opmerkelijke suggestie. Kim Kielsen, destijds premier van Groenland, hield het zakelijker: “Groenland is niet te koop en kan niet worden verkocht, maar Groenland staat wel open voor handel en samenwerking met andere landen, inclusief de Verenigde Staten.”

Maar wat in alle gegrinnik enigszins verloren ging, was dat achter de ongekende suggestie van Trump een serieus geopolitiek steekspel schuilging, dat draait om de snel groeiende honger naar zogenoemde zeldzame aardmetalen. Groenland bezit aanzienlijke reserves van die metalen, die de Amerikanen maar wat graag zouden ontginnen.

Aardmetalen vind je zelden in geconcentreerde vorm

“Je moet het Trump nageven”, zegt de Franse onderzoeksjournalist en documentairemaker Guillaume Pitron, die een boek getiteld The Rare Metals War schreef over deze ontluikende strategische strijd. “Hij was de eerste Amerikaanse president die het geopolitieke belang van deze zeldzame metalen onderkende.”

Zeldzame aarden of aardmetalen zijn zeventien zware scheikundige elementen met exotische namen als yttrium, terbium, neodymium, dysprosium en praseodymium. Ze komen, anders dan hun verzamelnaam suggereert, vrij veel voor in de aardkorst. Maar in tegenstelling tot andere metalen vind je ze zelden in geconcentreerde vorm. Dat maakt het lastig om ze rendabel te delven, ook omdat het behoorlijk ingewikkeld en duur is om ze uit erts te isoleren.

De zeldzame aardes worden ook wel ‘vitamines’ van de chemie genoemd, vanwege hun bijzondere optische, magnetische en andere kwaliteiten. Soms is een snufje ervan al voldoende om de prestaties van een product flink te verbeteren. Ze zijn de laatste decennia een essentiële grondstof geworden voor allerlei hightechspullen, van smartphones tot laptops en van ledlampen tot elektronenmicroscopen. Ook zijn ze cruciaal voor veel geavanceerd defensiematerieel, zoals kernonderzeeërs, raketten en drones.

Afhankelijk van China

China produceert zo’n 90 procent van alle zeldzame aardmetalen. De enige grote niet-Chinese producent is het Australische Lynas, maar dat bedrijf kan in zijn verwerkingsfabriek in Maleisië alleen lichte aardmetalen produceren. Voor zware aardmetalen is het Westen dus vrijwel geheel afhankelijk van China. En nu de verhouding met Peking verslechtert, maken westerse regeringen zich steeds meer zorgen over die afhankelijkheid.

Die zorgen worden nog verergerd doordat de metalen onmisbaar zijn voor de geplande overgang naar een koolstofarme economie. Want zeldzame aardmetalen zijn ook onontbeerlijk voor zaken als windturbines, brandstofcellen, oplaadbare batterijen, elektrische auto’s en laadpalen. Het Internationaal Atoomagentschap waarschuwde in mei in een rapport dat de vraag naar zeldzame aarden hierdoor in 2040 naar verwachting drie tot zeven keer zo groot zal zijn als nu.

“Deze metalen zijn cruciaal als we een klimaatcatastrofe willen voorkomen”, zegt Sophia Kalantzakos, hoogleraar milieukunde aan New York University en expert op het gebied van de geopolitiek van grondstoffen. “Daarom gaat iedereen nu ook zo uit zijn bol. Zonder zeldzame aarden is de energietransitie volslagen onmogelijk.”

De consequenties zijn groot

Vroeger produceerde het Westen zijn eigen zeldzame aardmetalen. Rond 1980 was Amerika nog de grootste producent. Maar vanwege steeds striktere milieuvoorschriften en oplopende kosten verplaatste de industrie zich naar China. En de Chinese machthebbers ontwaarden in de zeldzame aarden een ‘strategische’ kans om dominant te worden in verwachte technologieën van de toekomst. “Het Midden-Oosten heeft zijn olie”, zei toenmalig Chinees leider Deng Xiaoping in de jaren tachtig. “China heeft zeldzame aarden.”

De consequenties zijn groot. Inmiddels houden deskundigen er rekening mee dat een deel van de geopolitieke wereldmacht de komende jaren verschuift van olielanden naar landen met kritieke metalen. En westerse regeringen vrezen nu dat China zijn dominantie zal gebruiken om hen, als het zo uitkomt, onder druk te zetten.

Werkzaamheden in de Bayan Obo-mijn voor zeldzame aardmetalen in Binnen-Mongolië, China. Beeld REUTERS
Werkzaamheden in de Bayan Obo-mijn voor zeldzame aardmetalen in Binnen-Mongolië, China.Beeld REUTERS

Dat dit risico reëel is, bleek al in 2010, toen China de export van zeldzame aardes naar Japan enige tijd staakte tijdens geruzie over de Senkaku-eilanden. De Japanners, die met hun hightechindustrie sterk afhankelijk zijn van de metalen, reageerden ontsteld en besloten met overheidsgeld het Australische Lynas te steunen, om zich in elk geval voor een deel van hun behoefte te verzekeren van een alternatieve aanvoerlijn.

Grote voorsprong

En vorig jaar nog schrokken generaals in het Pentagon zich rot toen China, te midden van zijn handelsoorlog met de VS, dreigde met sancties tegen Amerika’s defensiegigant Lockheed Martin. Het bedrijf zou daardoor onder meer verstoken blijven van essentiële zeldzame aarden voor zijn F35-straaljagers. Voor de generaals doemde daarmee ineens het pijnlijke scenario op dat de productie van dit prestigieuze paradepaard van veel Navo-luchtmachten zou stilvallen vanwege een tekort aan kritieke Chinese magneten.

“Het gaat de Chinezen niet alleen maar om geld verdienen”, zegt de Amerikaanse mijnbouwconsultant en -lobbyist Jim Kennedy, die gespecialiseerd is in zeldzame aardmetalen. “Het gaat Peking om geopolitieke macht. China wil de technieken en markten van de toekomst volledig domineren en het anderen onmogelijk maken om nog te concurreren. Het gehoopte eindspel is technologische en economische hegemonie.”

Wakker geschud door dit soort incidenten proberen westerse landen nu weer zelf zeldzame aardmetalen te gaan produceren en betrouwbare aanvoerlijnen op te zetten, buiten China om. Zo wil de Europese Unie intensiever gaan samenwerken met grote mijnbouwlanden als Australië en Canada, en veel meer gaan inzetten op recycling van metalen uit afgedankte producten als laptops en mobieltjes.

Veel knowhow is verloren gegaan

In de VS is het bedrijf MP Materials, dat financieel wordt gesteund door het Pentagon, inmiddels bezig om de Mountain Pass-mijn op de grens van Californië en Nevada nieuw leven in te blazen. Daar produceerde Amerika eerder veel zeldzame aarden. Ook investeert het Pentagon in een plan om een verwerkingsfabriek voor zeldzame aarden op te zetten in Texas. Tegelijk heeft de inlichtingendienst CIA opdracht gekregen om, samen met de veiligheidsdiensten van bondgenoten, de toekomstige levering van kritieke metalen veilig stellen.

Maar makkelijk wordt het allemaal niet. Want er is met de sluiting van de mijnen en verwerkingsfabrieken in het Westen veel knowhow verloren gegaan. China heeft een grote voorsprong opgebouwd.

MP Materials delft in de Mountain Pass-mijn inmiddels wel weer erts, maar heeft nog geen fabriek die de zeldzame aarden eruit kan halen. Het bedrijf exporteert zijn erts daarom vooralsnog naar China, om het daar te laten verwerken, zodat de VS nog steeds afhankelijk blijven van de Chinezen. “Buiten China is er weinig expertise”, verzuchtte directeur Amanda Lacaze van het Australische Lynas vorig jaar in de Britse zakenkrant Financial Times. “Dit is niet iets dat je makkelijk uit een leerboek doet.”

Fikse milieurisico’s

Nieuwe productie van zeldzame aardmetalen kan bovendien grote milieuschade veroorzaken. Want de metalen worden doorgaans gedolven in zogenoemde open-pit mijnbouw in immense kuilen. Hierbij worden grote gebieden afgegraven. Vaak worden omvangrijke natuurgebieden opgeofferd, ook om afval te dumpen.

Ook zitten de zeldzame aarden op veel plaatsen genesteld tegen radioactieve elementen als uranium en thorium, en worden ze gewonnen als bijproduct van andere metalen. Om de aarden uit het erts te halen, wordt zwavelzuur of natronloog gebruikt. Het afvalwater is hierdoor vaak erg zuur of basisch, en veelal ook licht radioactief.

Dit is een van de schaduwkanten van de energietransitie. Om stroom duurzaam op te wekken en in de komende jaren helemaal over te stappen op elektrische auto’s zullen nieuwe, grote mijnbouwprojecten moeten worden opgestart, die fikse milieurisico’s met zich meebrengen.

Strategisch denken

En dan is er nog de enorme marktmacht van Peking. China kan met de zeldzame aarden iets soortgelijks uithalen als wat Saudi-Arabië in het verleden met olie deed. Als de Chinezen worden geconfronteerd met een nieuwe producent, kunnen ze de markt overvoeren, waardoor de prijzen sterk dalen en de concurrent in de problemen komt. Zodra de rivaal op de fles is, beperken de Chinezen dan de productie weer, zodat de prijzen zich herstellen.

Het kan volgens deskundigen dan ook nog jaren duren voordat Europa en Amerika zich ontworstelen aan de Chinese dominantie, als dat überhaupt al lukt. “Westerse regeringen zijn pas de laatste twee, drie jaar op dit punt aan het wakker worden”, zegt onderzoeksjournalist Pitron. “Ik denk dat het alleen zal lukken om onafhankelijk van Peking te worden, als we hier in het Westen net als in China strategisch gaan denken. Overheden kunnen dit niet overlaten aan de markt, maar zullen zelf op grote schaal moeten ingrijpen.”

Daarbij zal ook moeten worden opgepast dat potentiële spanningen niet uit de hand lopen. “Er is gelukkig nog geen schot gelost in de strijd om de zeldzame aarden”, zegt Pitron. “Laten we hopen dat dit zo blijft.”

Lees ook:

Een snelle winning van grondstoffen is nodig, maar het moet wel eerlijk gebeuren

De wereldwijde omschakeling van fossiel naar groene energie, dreigt een run te ontketenen op onder meer kritieke aardmetalen. Het is onontkoombaar om samen te zoeken naar oplossingen, waarschuwt Trouw in een commentaar.

De wereld heeft veel meer grondstoffen nodig om de klimaatdoelen te halen

De vraag naar metalen voor elektrische auto’s, windmolens en zonnepanelen zal explosief toenemen als landen zich aan het klimaatakkoord van Parijs willen houden. Het aanbod daarvan schiet ernstig tekort.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden