NaschriftAdam Zagajewski 1945-2021

Zagajewski’s dilemma van geëngageerd dichterschap

De Poolse dichter Adam Zagajewski. Beeld picture alliance / DPA
De Poolse dichter Adam Zagajewski.Beeld picture alliance / DPA

Keer op keer werd hij genomineerd, maar hij kreeg hem nooit, de Nobelprijs. Misschien omdat Polen te royaal bedeeld was met schrijvers en dichters van wereldformaat. Toch had Adam Zagajewski niet te klagen over gebrek aan erkenning.

Om maar even bij de laatste jaren te blijven: in 2015 kreeg hij de Heinrich Mann-prijs in Berlijn. In 2016 haalde hij in Boedapest de Janus Pannonius-prijs voor dichters op. In 2017 ontving hij de Prinses van Asturië-prijs, de Spaanse nobel, voor literatuur.

Die erkenning was nog ver weg toen in 1972 zijn eerste dichtbundel uitkwam. Met een groep jonge dichters proclameerde hij een ‘nieuwe golf’ die de groezelige leugenachtigheid van het communisme-Pools moest wegspoelen. In 1974 publiceerde hij samen met collega-dichter Julian Kornhauser het manifest van de beweging: De niet voorgestelde wereld. Toen hij in 1975 protesteerde tegen grondwetsartikelen die de ‘leidende rol van de communistische partij’ en de ‘onverbrekelijke vriendschap met de Sovjetunie’ vastlegden, kon hij alleen nog ondergronds publiceren.

‘Gedichten schrijf je over dat wat je niet weet’

Maatschappelijke betrokkenheid bleef zijn handelsmerk, maar ook een dilemma, omdat poëzie volgens Zagajewski nu eenmaal gaat over niet-weten: “Een essay schrijf je over iets waar je verstand van hebt. Gedichten schrijf je over dat wat je niet weet; het is een sprong in het duister.” Zagajewski schreef beide.

In 1982, terwijl Polen op het randje van een burgeroorlog wankelde, stapte hij in een groene Volkswagen Kever en reed naar Parijs. Die emigratie kwam zijn internationale bekendheid ten goede. In 1985 schreef hij Weggaan naar Lwów, over de stad waar hij in 1945 geboren was, maar nooit had gewoond, omdat de grenzen na de oorlog werden verschoven. Zijn vader, hoogleraar, en zijn moeder, actrice en vertaalster, werden gedwongen te verhuizen.

Zagajewski was een zwijgzame man. Een actrice die hem goed kende, zei het afgelopen week zo: “Ik hield van zijn stilte en bescheidenheid en van dat geruisloze gevoel voor humor”. Dat leverde hem ook kritiek op van arrogantie en zelfgenoegzaamheid. Zeker na de val van het communisme, toen jonge dichters zich tegen hem begonnen af te zetten. Maar Zagajewski veranderde mee. Zijn stijl werd lichter en in 2002 keerde hij terug naar Krakau.

Groot verraad

In het politiek verscheurde Polen werd hij geconfronteerd met zijn oude dilemma. Hij beschrijft het in een essay over Rainer Maria Rilke, de dichter die geen spoor van de Eerste Wereldoorlog in zijn werk achterliet: “Elke dichter kan op tenminste twee manieren groot verraad plegen – door zich af te sluiten voor de pijn van de eigentijdse geschiedenis om een geestelijk leven te leiden dat niet wordt vertroebeld door de berichtenstroom uit de wereld, of door de pijn van de eigentijdse geschiedenis op de voet te volgen en daardoor de kwetsbare, naamloze essentie van ons innerlijk te verwaarlozen.”

In zijn gedicht Improvisatie schetst hij een uitweg uit het dilemma van geëngageerd dichterschap:

Je moet de last van de wereld op je nemen
en hem licht en dragelijk maken
Hem op je schouder werpen
als een rugzak en op pad gaan

In de praktijk deed hij dat door af en toe een interview te geven. Zoals vorig jaar, toen hij op radio Polens machtigste politicus beschreef en diens autoritaire experiment: “Het is een opmerkelijk fenomeen, als één man over wie we weinig weten, die weinig zegt en bepaald geen schoonheid is, alle touwtjes van zijn marionetten in handen heeft. De tovenaar van Zoliborz [wijk in Warschau]. Dit is een soort dictatuur die zowel lachwekkend, als heel gevaarlijk is.”

Als dichter hield Zagajewski liever afstand tot een wereld die met veel krakeel de waan van de dag najaagt. In de bundel Luchthaven in Amsterdam (2016) beschrijft hij afscheid nemen:

Ik zei je vaarwel op de luchthaven, in een dal
van haast, daar, waar tranen te koop staan

Adam Zagajewski stierf op 21 maart, Wereld Poëziedag.

Trouw beschrijft het leven van onlangs overleden heel gewone of bekende mensen. Heeft u zelf een tip voor Naschrift? Mail ons via naschrift@trouw.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden