Wereldwijd wordt koortsachtig gezocht naar een vaccin voor Covid-19. Zo ook hier op de universiteit van Kopenhagen in Denemarken.

Vaccin-nationalisme

Wie krijgt een vaccin tegen corona? Er dreigt een harde strijd

Wereldwijd wordt koortsachtig gezocht naar een vaccin voor Covid-19. Zo ook hier op de universiteit van Kopenhagen in Denemarken.Beeld Getty Images

De internationale samenwerking bij het ontwikkelen van een vaccin tegen covid-19 is ongekend. Er dreigt echter ook een harde strijd om schaarse vaccins.

Zoveel saamhorigheid, het is haast ontroerend. Als je sommige wereldleiders op hun woord moet geloven, dan wordt het vaccin ­tegen Covid-19, als het er straks is, ook meteen een medicijn voor wereldwijde verbroedering. “Het vaccin is een mondiaal ­publiek goed, dat niet onderhevig zal zijn aan marktkrachten”, riep de Franse president ­Macron de afgelopen maand. Ook de Chinese president Xi nam die term in de mond: ­‘publiek goed’. “Het laat China’s algemene houding zien om niet winst als prioriteit te zien, maar om de mondiale gemeenschap te dienen in tijden van crisis”, verduidelijkte de Chinese krant Global Times.

Niet alleen politici, zelfs farmaceutische ­bedrijven lijken ineens bevangen door de geest van solidariteit. Zo kondigde Johnson & Johnson al aan dat het een eventueel vaccin op non-profitbasis wil gaan produceren. Voeg daarbij de opmerkelijke snelheid waarmee het onderzoek naar een vaccin vordert – er zijn al meer dan honderd vaccins in verschillende ­stadia van ontwikkeling, inclusief enkele ­veelbelovende – en je voelt je al snel optimistisch dat Covid-19 binnen afzienbare tijd ­verslagen zal zijn.

Er is ook wel reden voor enig optimisme, zeggen de experts met wie Trouw voor dit verhaal heeft gesproken. Wie echter verwacht dat nationale en commerciële belangen straks ­helemaal geen rol meer spelen bij de verdeling van vaccins, die zal worden teleurgesteld.

“Wat bedoelen politici specifiek als ze het hebben over een publiek goed?”, vraagt Kate Elder zich bijvoorbeeld af. De Amerikaanse is beleidsexpert voor vaccins bij Artsen zonder Grenzen. De moeizame strijd voor betaalbare vaccins voor arme landen, die al jaren duurt, zorgt ervoor dat ze ook nu op haar hoede is. “Gaan ze zich echt houden aan een wereldwijd beleidskader voor de verdeling van vaccins, als dat straks wordt ontwikkeld? En wie vinden ze dat mag meepraten over zo’n kader? Want de realiteit is dat er straks niet genoeg vaccins zullen zijn voor de hele wereld.”

De uitdaging: een vaccin in miljarden doses produceren

Een werkend vaccin vinden is namelijk één ding. Een vaccin vervolgens in miljarden doses produceren, dat wordt de echte uitdaging. Dus zal er een tijdlang schaarste heersen. Zoals die er de afgelopen tijd bij allerlei andere medische toebehoren was, van mondkapjes tot test­materialen en medicijnen.

Wie in zo’n situatie niet luistert naar de toespraken van politici, maar in kaart brengt welk beleid er daadwerkelijk wordt gevoerd, ziet dat het dan toch vaak ‘ieder voor zich’ is. Zo ­beschuldigde Duitsland Amerika van pogingen om een Duitse biotech-firma te kopen, die een kansrijk vaccin in ontwikkeling had. En India sloot de grenzen voor de export van hydroxychloroquine, toen dat nog een veelbelovend coronamedicijn leek. India heeft toevallig ook de grootste vaccinproducent ter wereld binnen de landsgrenzen, Serum Institute of India, dat jaarlijks 1,3 miljard doses aflevert.

Het lastige bij de pogingen van landen om zich nu alvast van voldoende voorraad van een toekomstig vaccin te verzekeren, is dat het nog moeilijk te voorspellen is welk vaccin straks succesvol zal zijn. En welk type vaccin, wat het moeilijk maakt om de productiecapaciteit alvast op te schalen.

Wat je al wel kunt voorspellen, zegt Maarten Postma, hoogleraar global health economics in Groningen, is dat je straks niet om de traditionele farmaceutische industrie heen kunt. “Er zijn op dit moment allerlei kleine ­laboratoria en universitaire centra bezig, maar uiteindelijk zie je toch altijd dat vaccins in een bepaald stadium worden opgekocht. Zo hebben we dat nu eenmaal georganiseerd in de wereld: bij die grote bedrijven zit de expertise om onderzoek in fase 3 te doen, met grote groepen mensen.”

Veel farmaceuten zijn gestopt met vaccins

Dat betekent dat er, anders dan Macron hoopt, wel degelijk marktwerking mee zal ­spelen. Ook een farmaceut die belooft op non-profitbasis te werken, zal ten minste de enorme investeringen willen terugverdienen. Daarbij is het bovendien niet altijd transparant welke kosten die bedrijven nu precies maken voor een vaccin en of daarin de ontwikkelkosten van andere, mislukte vaccins worden mee­gerekend.

De universiteit van Kopenhagen in Denemarken.Beeld AFP

Dat de vaccinmarkt een lastige markt met veel gebreken is, daar is iedereen het wel over eens. Het klassieke voorbeeld van hoe het mis kan gaan, is de vogelgriep uit 2009. Toen kochten rijke landen alle vaccins op, maar bleek uiteindelijk dat ze veel te veel hadden gehamsterd voor een griepvariant die toch minder dodelijk bleek dan aanvankelijk gedacht. Uiteindelijk moesten ze grote hoeveelheden vernietigen, die arme landen in een eerder stadium prima hadden kunnen gebruiken.

Bovendien is innovatie vaak een probleem. De maatschappelijke voordelen van een vaccin zijn evident, maar de business case voor het ontwikkelen ervan is vaak een stuk minder helder. Farmaceuten moeten enorme investeringen doen – een ontwikkeltraject kan wel een half miljard euro kosten – voor producten die in veel gevallen ergens halverwege het traject toch niet geschikt blijken. Veel bedrijven zijn de afgelopen jaren gestopt met vaccins. “Het huidige systeem van onderzoek en innovatie in de farmaceutische industrie is niet ­gericht op de volksgezondheid, maar op winstmaximalisatie”, zegt Kate Elder. “En vaccins zijn geen blockbuster-medicijnen, zoals middelen tegen erectiestoornissen”.

Vaccins leveren wel een gestage stroom ­inkomsten voor bedrijven die er als eerste een hebben ontwikkeld en dus een monopolie hebben. De inkomsten komen dan uit landen die het kunnen betalen. Het duurt soms wel tien tot twintig jaar voor vaccins ook binnen het bereik van armere landen komen. “Er zijn landen in Afrika waar baarmoederhalskanker een groter probleem is dan hier”, zegt Maarten Postma, “maar zij krijgen vaak pas een vaccin als hier nieuwe vaccins zijn ontwikkeld, waardoor de oude goedkoper worden.”

Nadenken over de eerlijke verdeling van een vaccin

Postma is voorzichtig optimistisch dat het ­deze keer niet zo lang zal duren. De vraag naar vaccins tegen Covid-19 zal enorm zijn, wat de prijs kan drukken. Goede kans ook dat er vrij snel meerdere succesvolle vaccins worden ­ontwikkeld. Bovendien verspreidt Covid-19 zich sneller dan veel andere ziekten, dus ­bestaat er ook een gedeeld belang om tot een wereldwijd verdelingsmechanisme te ­komen. “Uiteindelijk zal het recht van de sterkste meespelen, maar ik kan me voor­stellen dat er in dit geval iets meer wordt ­nagedacht over de consequenties, over een eerlijke verdeling.”

Beeld AFP

Bij zo’n mechanisme om tot een eerlijke verdeling te komen, zal de Wereldgezondheidsorganisatie het voortouw moeten ­nemen. Er zal ook een rol zijn voor de grote publiek-private organisaties die de afgelopen jaren zijn opgericht om het ergste marktfalen in de vaccinmarkt te corrigeren. Zoals Gavi, dat in 2000 werd opgericht om vaccins ook ­beschikbaar te krijgen voor de armste landen van de wereld. Of Cepi, een stichting die pas drie jaar bestaat en als doel heeft om investeringen in nieuwe infectieziekten aan te jagen, juist als die voor de markt nog niet interessant zijn. Het geld komt van overheden en grote ­filantropen, zoals Bill en Melinda Gates. Cepi heeft investeringen gedaan in negen covid-­vaccins, waarvan er vier al in de testfase zijn.

Kate Elder van Artsen zonder Grenzen hoopt dat de coronacrisis een breekijzer kan zijn om zulke investeringen op een nieuwe manier te doen. Van oudsher blijft daarbij het intellectuele eigendom van een vaccin namelijk bij de bedrijven liggen, die dus het exclusieve recht behouden om ze te produceren en in de markt te zetten. “Hoe kun je nu zeggen dat zo’n product een mondiaal publiek goed gaat worden, als je niets verandert aan het ­intellectueel eigendom van zo’n vaccin?” Als er ooit een tijd was om dat anders te doen, dan is dat nu, zegt ze.

Opensourcevaccins

Het plan waarmee Cepi werd opgericht, was ­inderdaad om alleen opensourcevaccins te ­financieren, maar dat beleid sneuvelde al in 2018 op de onwil van farmaceutische bedrijven om hun intellectueel eigendom helemaal op te geven. Elen Høeg, beleidsmanager bij ­Cepi, verzekert dat een eerlijke en gelijke ­toegang tot de vaccins een van de bestaans­redenen van haar organisatie blijft.

Bedrijven die door Cepi worden gefinancierd, behouden hun intellectueel eigendom, maar verplichten zich wel tot het ter beschikking stellen van hun vaccins voor een toekomstig verdelingsmechanisme, te ontwerpen door de WHO. Bij het praten over zo’n ­mechanisme zal Cepi ook aan tafel zitten en dan zijn twee principes leidend: “Er moet een epidemiologische reden zijn voor de ­beslissing waar we deze vaccins inzetten. En we moeten nadenken over hoe we dat kunnen verwezenlijken, onafhankelijk van de vraag of een land dat kan betalen.”

Het is nog veel te vroeg om te voorspellen hoe de verdeling van vaccins er uiteindelijk precies komt uit te zien. De voorzitter van ­Cepi, Jane Halton, nam onlangs een voorschot op de stevige discussies die op komst zijn: “Op dit moment zitten we er gezamenlijk in. Zodra er een vaccin is, ben ik bang dat we er niet meer zo gezamenlijk in zitten als in de ­afgelopen periode.”

Lees ook:

Frankrijk is boos op farmaceut vanwege verdeling vaccins

Er is nog lang geen vaccin tegen het coronavirus, maar de discussie over wie er straks als eerste recht op heeft, begint al flink op te laaien.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden