Boekrecensie

Wanneer ben je een vluchteling en wanneer niet meer?

Omslag ‘Wael’Beeld TR BEELD

Met sommige vragen krijgen alle vluchtelingen te maken. De nieuwe boeken ‘Wael’ en ‘Na de vlucht’ vullen elkaar aan.

Het zou allemaal goed komen, Wael wist het zeker. De 20-jarige ict-student uit Homs keek op 30 maart 2011 vol vertrouwen uit naar de toespraak van Assad. Ja, er waren spanningen en moeilijkheden, maar zijn president kon dat oplossen. Op de universiteitscampus waren schermen opgehangen. Het plein stond vol. Met deze historische speech zouden de opstandelingen van hun argumenten worden beroofd en voortaan zwijgen.

Het liep anders. Tijdens de redevoering werden niet Assads tegenstanders, maar zijn supporters steeds stiller. Wael was geschokt: zijn leider lachte de problemen weg en deed of er niks aan de hand was. Wael was om, voortaan hoorde hij bij de revolutionairen.

Op die voorjaarsdag veranderde Waels leven voorgoed. Van een doodgewone Syrische adolescent veranderde hij in een banneling die alles moest opgeven en acht jaar later zijn verhaal door schrijfster Suzanna Jansen liet optekenen, omdat hij wilde aantonen dat een vluchteling geen ander soort mens is.

Gedrukt op cellofaanpapier

‘Wael. Het verhaal van een jongen uit Syrië’ is een aangrijpende monoloog van een zelfbewuste, optimistische twintiger. In korte hoofdstukken vertelt de hoofdpersoon over zijn jeugd. Over hoe hij tijdens de oorlog zo lang mogelijk bleef werken, studeren, plezier maken en verliefd was. Over hoe hij, toen het kantoor van zijn baas was platgebombardeerd, ging helpen bij het Rode Kruis en zich inzette voor inwoners van de kapotgeschoten delen van de stad. Over hoe de fonteinen deden of er niets aan de hand was en gewoon bleven spuiten.

Doordat Waels levensverhaal in de ik-vorm is geschreven, is het indringend en persoonlijk. In Ilja Trojanows ‘Na de vlucht’ komt het woord ‘ik’ nagenoeg niet voor. Trojanow is meer beschouwend dan Wael. Ongetwijfeld komt dat doordat er zoveel meer tijd verstreken is sinds Trojanows vlucht. Met een kleine tweehonderd ultrakorte observaties en aforismen reflecteert de Bulgaarse auteur op hoe hij als 6-jarige in 1971 met zijn familie politiek asiel kreeg in Duitsland. Wat betekent het om vluchteling te zijn? Wanneer ben je het niet meer? Vragen waar elke vluchteling mee te maken krijgt, of je pas onlangs of al decennia geleden in je nieuwe land bent aangekomen. En zo vullen ‘Wael’ en ‘Na de vlucht’ elkaar aan. Je kunt ze door elkaar lezen, op elkaar leggen. Alsof ze gedrukt zijn op cellofaanpapier.

Trojanow: De vluchteling is nog maar net volwassen of de verdrijving uit het paradijs vraagt opdringerig zijn aandacht. Wat ligt er meer voor de hand dan vechten voor het herstel van het paradijs?

Vechten wilde Wael niet. De situatie was te chaotisch. Verschillende revolutionaire groepen streden tegen elkaar in plaats van tegen Assad. Soms ontvingen ze buitenlandse donaties om wapens te kopen, inclusief de opdracht een bepaalde buurt te veroveren. Wat later moesten ze op instructie van die donateurs de veroverde wijk zonder opgaaf van reden weer opgeven. “Mensen stierven, maar ze wisten niet eens waarvoor.”

Vechten moest Wael wel. Dienstplicht in het leger van Assad. Toen daar geen ontkomen meer aan was, besloot hij te vluchten.

Roestig vaartuig

Trojanow: Wie nergens bij hoort, kan overal aarden.

Zoiets moet Wael ook hebben gedacht. Op 6 juli 2013 trok hij de grens met Libanon over om vervolgens naar Libië door te reizen. Libië? “In Libië waren er computerfirma’s. Ik koos instinctief voor Libië, ik weet niet waarom.” Wael wilde in Benghazi een nieuw bestaan opbouwen. Hij kreeg een baan in een computerwinkel en vroeg de Libische nationaliteit aan. Dat plan ging overboord toen zijn nieuwe woonplaats te maken kreeg met de ene na de andere bomaanslag. Naar Europa dan? Voor 1300 dollar kon hij de zee over. Maar was zo’n roestig vaartuig niet veel te onbetrouwbaar? Wael aarzelde niet meer toen er vlak naast hem een auto explodeerde.

Trojanow: Als de vluchteling eenmaal in beweging is, lijkt stilstaan te veel gevraagd, een bedreiging, een onredelijke eis.

Begin april 2014 dobberde Wael met twaalfhonderd andere vluchtelingen op een krakkemikkig schip van twintig meter dat water maakte. “We zaten urenlang stil, dan gaat je hele lichaam pijn doen. Het was koud en nat en heel eng. Ik was hyperalert. Ik wilde het allemaal begrijpen voor als er iets gebeurde, want je bent overgeleverd aan mensenhandelaren.”

Trojanow: De vraag: “Waar kom je vandaan?” zal pas onverdacht klinken wanneer net zo vaak wordt gevraagd: “Waar ga je naartoe?”

Wael: “Ik had geen enkel idee over Europa. Ik wist niets.” Samen met een vriend die hij in Libië had ontmoet, wilde hij naar Zweden, want “daar hadden we iets over gehoord”. Eenmaal in Milaan wijzigden de plannen. Een smokkelaar vertelde dat het koud is in Scandinavië. Dan maar naar Nederland. Voor 550 euro bracht een auto hen met wat andere vluchtelingen naar Brabant.

Geen idee

Trojanow: Vluchtelingen raken vaak tussen wal en schip. En als ze aan land komen, worden ze afgescheept.

Breda bij nacht. Lege straten. Een groepje vluchtelingen bij drie agenten. “Ik ben illegaal.” Geen reactie. “Ik ben illegaal. Ik heb een vals paspoort. Gaan jullie me arresteren?” Een agent: “Ga maar naar het politiebureau.” Het bureau potdicht. Terug naar de agenten. “O ja, het is weekend. Ga maar naar Ter Apel.” Wael: “Wij zochten een taxi. Ik vroeg wat het kostte. 350 euro zei de chauffeur. 350 euro! En wij waren vanuit Italië gekomen voor 550 euro! We hadden geen idee.”

Trojanow: Een vluchteling is meestal een object. Een probleem dat om een oplossing vraagt.

Omslag ‘Na de vlucht’Beeld TR BEELD

Een getal. Een kostenpost. Een punt. Nooit een komma. Wael deed en doet er alles aan om een komma te zijn. Hij zocht en vond werk, ging studeren en richtte een stichting op die nieuw aangekomen Syriërs helpt. Dromen over de toekomst durft Wael niet, daarvoor ontbreekt het hem aan stabiele grond onder de voeten. Zijn angst dat hij terug moet naar zijn geboorteland bestrijdt hij door keihard te werken. “Als vluchteling moet je tien keer meer doen, alleen al door je naam. Dat is de menselijke natuur, dat je anders naar een buitenstaander kijkt. Zo is het ook in Syrië.”

Trojanow: Van tijd tot tijd komt de vluchteling mensen tegen die bang voor hem zijn. Hij zou ze graag aanraken, hun arm pakken of zijn hand op hun schouder leggen en tegen ze fluisteren: Maar ik ben toch degene die bang is.

Oordeel: ‘Wael’ is indringend en persoonlijk; ‘Na de vlucht’ is meer beschouwend.

Ilija Trojanow
Na de vlucht
Vert. J. Rijnaarts
De Geus; 128 blz. € 12,50

Suzanna Jansen
Wael. Het verhaal van een jongen uit Syrië.
Balans; 176 blz. € 15,-

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden