null Beeld Suzan Hijink
Beeld Suzan Hijink

Onderwijs

Waarom leraren zo moeilijk aan een vast contract komen, ondanks het personeelstekort

Ook in het voortgezet onderwijs zijn de lerarentekorten enorm, mede vanwege docenten die geen vaste baan kunnen vinden en het onderwijs weer verlaten. Hoe kan dat?

Rick van de Lustgraaf

Bij de aftrap van dit nieuwe schooljaar heeft scholengemeenschap Pantarijn nog ‘slechts’ een halve fte’er nodig voor het vak Nederlands om het docentenkorps weer rond te krijgen. De korte lijst met openstaande vacatures zou haast de grote hoeveelheid tijd, energie en bergen met geld verbloemen die de schoolleiding de afgelopen maanden kwijt was aan het zoeken naar beschikbare kandidaten voor de vele onvervulde posten.

Zo krijgen de deze week van de zomervakantie teruggekeerde leerlingen van Pantarijn, met vier scholen in de regio Wageningen, naast de groep vertrouwde gezichten dit jaar les van een nieuwe groep docenten. Ze zijn afkomstig van detacheringsbureaus, en de school wist hen vaak tegen torenhoge salarissen in allerijl binnen te slepen. Waar dat niet lukte, staan mogelijk zelfs onbevoegde docenten, zoals stagiaires, voor de klas, om de gaten in het personeelsbestand te dichten.

Benauwde zomer

Bij natuurkunde, Duits, Nederlands en wel meer vakken is het docentenaanbod schaars. Maar deze benauwde zomer bij Pantarijn was óók een gevolg van het eigen beleid. Het schoolbestuur kiest er namelijk voor te werken met een zogenoemde flexibele schil: een groep docenten met een tijdelijk dienstverband, die geen of een beperkt uitzicht heeft op een vast contract. Na hooguit een jaar of twee vertrekken zij weer, en moet de schoolleiding op zoek naar een nieuw peloton docenten.

Liever dure tijdelijke zzp’ers voor de klas dan de ingewerkte groep leraren een vast contract voorschotelen. Volgens prognoses zullen de leerlingenaantallen in de regio Wageningen dalen, waardoor op termijn minder leraren nodig zijn. De schoolleiding wil gemakkelijk afscheid kunnen nemen van docenten die nu nog nodig zijn, maar straks niet meer, is de argumentatie.

Gedesillusioneerd

De gang van zaken bij Pantarijn staat niet op zichzelf. In het hele land creëren scholen om die reden zo’n flexibele schil docenten. Maar jonge leraren komen daardoor moeizaam aan een vast contract of vinden zelfs helemaal geen baan, waardoor steeds meer docenten gedesillusioneerd besluiten het onderwijs te verlaten en het lerarentekort zo verder dreigt op te lopen, waarschuwden de Onderwijsbond en vakbond CNV eind juli al. Zij spreken van een lerarenlek.

Trouw sprak vijf ‘draaideurleraren’ verspreid door het land die zeggen vrijwel jaarlijks op zoek te moeten gaan naar nieuw werk, omdat hun tijdelijke contract wéér niet verlengd werd. Soms wel vijf jaar op rij. Voor vakken waar geen of kleine tekorten zijn, zoals Engels, maar ook voor bijvoorbeeld natuurkunde, een van de vakken waar de tekorten het grootst zijn. De leraren willen anoniem blijven, omdat ze vrezen dat publiciteit nieuwe sollicitaties kan schaden.

Waar naar verwachting in 2025 een landelijk tekort is van zo’n 1250 fulltime docenten in het voortgezet onderwijs, stijgt dat aantal in 2030 naar 1650, blijkt uit de Trendrapportage arbeidsmarkt leraren 2020 van het ministerie van onderwijs, cultuur en wetenschappen. Tegelijkertijd verlaten jonge docenten het onderwijs, omdat zij momenteel weinig perspectief zien voor een vast contract. “Dit is niet te begrijpen”, zegt Kamerlid Paul van Meenen, die zich namens D66 bezighoudt met onderwijs.

Superslecht signaal

“Nog los van het feit dat we alle docenten keihard nodig hebben en dit een superslecht signaal is naar de volgende generaties leraren, voelen docenten zich minder betrokken bij een school. Er ontstaat een sfeer van ‘voor jou tien anderen’, dat is funest voor de kwaliteit van het onderwijs”, ziet Van Meenen, die zelf rector is geweest van een grote scholengemeenschap in Den Haag. Hij zegt brieven en berichten op social media te krijgen van boze docenten ‘die op schandalige wijze worden rondgepompt.’

Van Meenen: “Schoolbesturen verliezen hun primaire taak uit het oog, namelijk de voorwaarden scheppen voor goed onderwijs. Ze maken geen beleid, maar overleven slechts door ieder jaar minimaal te investeren. Het probleem is precies andersom: hoe komt een school nog aan goede en gelukkige docenten, in plaats van aan genoeg poppetjes.”

Vooral de schoolvakken Frans, Duits en klassieke talen kampen met oplopende lerarentekorten. De al hoge tekorten bij wis-, natuur- en scheikunde stagneren, terwijl die bij vakken als Nederlands en economie voorzichtig dalen. Geschiedenis en gymnastiek behoren tot de weinige schoolvakken waarvoor structureel geen of een klein gebrek aan beschikbare docenten is.

Vakken schrappen

Aannemelijk is dat scholen geen docenten laten vertrekken die lesgeven in vakken waarvoor ze in de omgeving maar moeilijk een vervanger kunnen vinden. Maar de Aob krijgt ook meldingen van vertrekkende docenten die lesgeven in ‘tekortvakken’, zegt hoofdbestuurder Kim van Strien. Al zijn het er wel minder. “Dan plaatsen scholen mogelijk onbevoegde docenten, tot die post niet meer vervuld hoeft te worden. Of schrappen ze een keuzevak geheel uit het aanbod, zoals bij mijn eigen vak Frans gebeurt”, zegt Van Strien.

Of een school een flexibele schil leraren hanteert, en hoe groot die is, verschilt sterk per school en per regio. Officiële cijfers zijn er niet, maar naar schatting bestaat zo’n 15 tot 20 procent van een docententeam op een school in een krimpregio uit een flexibele schil. Ter illustratie: van de zes economiedocenten op het Pantarijn in Wageningen behoren er jaarlijks twee tot drie tot de flexibele schil.

De belangrijkste motivatie daarvoor zijn dus prognoses dat het aantal leerlingen gaat dalen. Volgens het ministerie van onderwijs heeft of krijgt zo’n 80 procent van de middelbare scholen in ons land ermee te maken. Vooral in Zeeland, Limburg en in het noorden van het land. In grote steden groeien de leerlingenaantallen wel door, maar tussen 2016 en 2031 krimpt het voorgezet onderwijs landelijk gemiddeld met 12 procent, van een miljoen leerlingen naar 870.000.

De school zit klem

En dat heeft grote gevolgen voor middelbare scholen. Die ontvangen hun jaarlijkse budget van het Rijk mede op basis van het aantal leerlingen dat de school telt. Minder leerlingen betekent minder inkomsten. Dus gaan scholen zuinig om met de nauwkeurig afgestemde hoeveelheid geld uit de overheidskraan en zijn nieuwe vaste contracten schaars, ziet Martijn Meeter, hoogleraar onderwijswetenschappen aan de VU in Amsterdam. “Scholen zitten bij een vast contract gewoon klem”, zegt hij. “Terwijl ze weten dat je straks niet meer nodig bent. Vergeet niet dat er ook veel leraren zijn die na een vast contract achteroverleunen en nog maar beperkt openstaan voor vernieuwingen op school. Voor hen zou een nieuwe school juist verfrissend zijn, maar overstappen doen ze natuurlijk niet.”

Bovendien, zegt Meeter, speelt het lerarentekort echt bij specifieke vakken en in specifieke regio’s. “Als jij natuurkundedocent bent in de Randstad, heb je honderd procent zeker heel snel een vast contract. Bij geschiedenis ligt dat inderdaad anders. Vaak hoor je dan dat we overtollige docenten moeten gaan omscholen. Alsof een leraar maatschappijleer überhaupt zin heeft om wiskunde te gaan geven.”

‘De huidige bekostiging voor middelbare scholen is ingewikkeld’, schrijft het ministerie op de eigen site. Die is afhankelijk van veel verschillende factoren, zoals de schoolsoort en het niveau van de leerling. Dat verandert per 1 januari. Dan krijgen scholen een bedrag van 7766,86 euro voor iedere leerling in het voortgezet onderwijs. Voor leerlingen op de vmbo-niveaus basis en kader ontvangen scholen dan 9137,49 euro, omdat voor hen meer begeleiding nodig is. Daar krijgen scholen nog een vast bedrag bovenop.

Angstcultuur

De hoeveelheid geld is het probleem niet. Schoolbesturen besteden het verkeerd, zegt D66-Kamerlid Van Meenen. Zo leggen ze vaak enorme bedragen opzij voor ‘onvoorziene gebeurtenissen.’ Miljoenen euro’s staan op de bank. Totaal onnodig, vindt hij. “Er heerst een angstcultuur in de bestuurskamers.”

Daar is VU-hoogleraar Meeter het niet mee eens. Hij vindt het niet meer dan logisch dat scholen geld oppotten, vaak 10 tot 15 procent van de jaarlijkse inkomsten uit het Rijk. “Vrijwel nergens ter wereld is de vrijheid van onderwijs zo sterk aanwezig als in Nederland. Scholen zijn vrij om hun eigen beleid te bepalen, maar moeten ook volledig hun eigen broek ophouden. Grotere scholengemeenschappen hebben altijd te maken met fluctuerende leerlingenaantallen. Per jaar kan dat zomaar een half miljoen aan inkomsten schelen.”

De problemen heeft de overheid zelf gecreëerd, zegt hoogleraar Paulien Meijer van de lerarenopleiding aan de Radboud Universiteit, door schoolbesturen de macht te geven. Ze kiezen voor financiële zekerheid, ziet ze.

Als een marionet van de ene naar de andere klas

“Schoolbestuurders gaan eraan voorbij dat een flexibele schil de kwaliteit van het onderwijs ondermijnt. Teams veranderen continu van samenstelling. Ik hoor verhalen van jonge leraren die als een marionet van de ene naar de andere klas worden gesleept om maar de gaten te dichten en daar zeer gedemotiveerd door raken. Discussies in het onderwijs gaan altijd over geld, maar ik zou zo graag zien dat onderwijskwaliteit bovenaan staat. Waarom creëren we geen kleinere klassen als er veel docenten zijn?”

Twee jaar geleden beloofde minister van OCW Arie Slob nog extra miljoenen voor scholen in krimpregio’s. Maar, schreef hij in een Kamerbrief, scholen zullen ook pijnlijke keuzes moeten maken. Zo moeten vestigingen sluiten of fuseren om te overleven.

Natuurlijk is de leerlingenkrimp een financiële aderlating voor scholen, weet ook D66-Kamerlid Van Meenen. “Maar vraagstukken over geld gaan over de mogelijkheid van kleinere klassen, of over onderwijsmateriaal dat scholen inkopen. Niet over het rondpompen van leraren. Want ondanks de leerlingenkrimp blijft het lerarentekort alleen maar groeien.”

Lees ook:

Jonge leraren verlaten voortgezet onderwijs omdat ze geen vast contract krijgen. ‘Dit valt niet uit te leggen’

Jonge leraren in het voortgezet onderwijs hebben weinig zicht op een vast contract. Daarom verlaten zij het onderwijs, waardoor het lerarentekort juist toeneemt, zo waarschuwen vakbonden.

Anonieme docenten over lerarenlek: ‘Bij mijn afscheidsetentje kwam plots mijn opvolger tevoorschijn’

Docenten in het voortgezet onderwijs hebben weinig perspectief op een vast contract, en zoeken hun heil daarom buiten het onderwijs. Vakbonden spreken van een ‘lerarenlek’. Tegenover Trouw doen enkelen hun verhaal.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden