Post voor de premier

Waarom deze Wageningse studenten premier Rutte een bedankje stuurden

Bewoners van het studentenhuis in Wageningen. Op de voorgrond Erine de Man (23) en Jesse van Dijk (22).Beeld Werry Crone

Tweeduizend brieven van Nederlandse burgers ontvangt premier Rutte in een normaal jaar. In coronajaar 2020 waren dat er tot nu toe al vierduizend. Soms ‘hele boze brieven’, maar ook bedankjes vanuit de samenleving. 

Dit jaar is net de Tweede Wereldoorlog, zei een Gamma-klant met ernstige blik in zijn ogen tegen Erine de Man (23). De studente Bos- en natuurbeheer maakte mandjes schoon in de bouwmarkt waar ze werkt en probeerde beleefd te reageren. Er komt een revolutie aan, voorspelde de klant, met wapens. Nederlanders zullen de onderdrukking van de coronamaatregelen niet langer pikken. ‘Oh, oké’, antwoordde ze ongemakkelijk.

“De spanning is onder sommige Nederlanders heel voelbaar”, blikt De Man terug, op een picknickbankje voor haar huis in Wageningen, een oud kantoorpand waar ze met twintig medestudenten woont. “In onrustige tijden gaan mensen op zoek naar een zondebok”, zegt huisgenoot Jesse van Dijk (22). Dat is geregeld de overheid. Of directer nog: Mark Rutte, in de ogen van sommige ontevreden Nederlanders een groter virus dan Covid-19. De Man vertelt hoe ze deze maanden met verbazing kijkt naar de complottheorieën op haar Facebooktijdlijn. “Ook van leuke, intelligente mensen die ik van sporten ken. En die nu tien keer per dag posten dat de overheid ons in een lage frequency wil houden zodat ze meer controle op ons kan uitoefenen.”

Twee weken geleden plaatste De Man een oproep op Facebook om tegenwicht te bieden aan het geluid van complotdenkers, in de vorm van een bedankbrief. Na de voorlaatste persconferentie, waarin werd aangekondigd dat theaters, musea en bioscopen voor twee weken dicht moesten, voelden De Man en haar huisgenoten zich ‘trots’ op Rutte. In hun ogen probeert de minister-president Nederland sinds het begin van de coronacrisis als ‘een schoolmeester’ te gidsen, ‘maakt hij fouten maar doet hij zijn best’, houdt hij ‘weinig vrije tijd’ over en krijgt hij ondertussen wel ‘veel haat en kritiek’ over zich heen.

Hoewel geen van de studenten zelf VVD stemt, vinden ze dat Mark Rutte het midden weet te houden tussen Nederlanders die strengere en juist minder strenge maatregelen willen. Ze willen hem daarom bedanken. Volgens Van Dijk omdat ‘klagen makkelijk is’, maar de groep die wel de overheid vertrouwt, dat minder van de daken schreeuwt.

Toenemende waardering voor de premier

Het beeld van de studenten strookt met onderzoek van I&O Research in opdracht van Trouw, waaruit blijkt dat de waardering voor Rutte sinds de coronacrisis toeneemt. Twee derde van de Nederlanders vindt dat de premier het de afgelopen tien jaar goed heeft gedaan, aan het begin van de coronacrisis lag dat percentage nog op ruim 40. Hoe vindt die waardering weerklank in zijn postvak? In een gemiddeld jaar ontvangt de premier ruim 2000 persoonlijke brieven van burgers, dit jaar ligt het aantal al boven de 4000. Naast bedankbriefjes zitten daar ‘hele boze’ brieven bij, maar die zouden volgens de Rijksvoorlichtingsdienst (RVD) ‘in de minderheid’ zijn. Een groot deel is ‘positief-kritisch’. Zoals de brief van de Zeeuwse restauranteigenaar Ab Harpe, die Rutte in april schreef, om de ‘ondraaglijke onzekerheid’ te beschrijven waar hij als ondernemer in zat. “Ik schreef met respect, maar wel in de hoop dat Den Haag de gewone burger niet uit het oog verliest.”

Aan het begin van een crisis – oorlog, een terroristische aanslag – schaart de bevolking zich historisch gezien sterk achter politieke leiders en instanties, zegt hoogleraar sociologie Godfried Engbersen (Erasmus Universiteit). Dat bleek dit voorjaar ook. Na de persoonlijke toespraak waarin Rutte de intelligente lockdown afkondigde, steeg zijn populariteit naar recordhoogte. In augustus bleek dat vertrouwen al te zijn afgezakt, naar iets meer dan de helft van de Nederlanders die nog achter overheidsinstanties stond. 

Engbersen verklaart de huidige daling doordat nieuwe en tijdelijke maatregelen elkaar steeds opvolgen. “Als de regels gaan lijken op een Belgisch huis waar steeds van alles wordt aangebouwd, ontstaat onduidelijkheid bij de bevolking.” De hoogleraar werkt nu een derde enquête uit, waarvan hij verwacht dat die daling doorzet. “We hebben geluk dat Nederland als high-trust society te boek staat, net zoals Scandinavische landen. Dat is in veel Zuid-Europese landen anders – met van oudsher grote kritiek op de overheid. Maar dat vertrouwen is niet vanzelfsprekend.”

Kritische houding

De bewoners van het Wageningse studentenhuis zijn soms kritisch naar de maatregelen, en vragen zich geregeld af of ze niet meer schade doen dan goed. Ze zien hun ouders nauwelijks, praktische lessen vinden op internet plaats, goede online begeleiding vanuit de universiteit ontbreekt soms. “De grande finale van mijn opleiding, een week veldwerk in de Tsjechische bossen, ging niet door”, zegt Van Dijk. De Man zag de wintersportweek met haar opa en oma in rook opgaan. “Ik vind het erg dat ik ze weinig zie.”

Maar zo’n kritische houding neemt voor de studenten niet weg dat een gebaar van dankbaarheid naar de overheid – net zoals naar de zorg eerder – terecht kan zijn. Het gevoel dat Mark Rutte, als gezicht van het kabinet, ‘ook maar een mens is’, die er bij elke persconferentie ‘toch maar weer staat’, overheerst in Huize Vita d’Or op de dinsdagavond twee weken geleden. Een stuk of tien van de huisgenoten horen vanaf de bank hoe Rutte en De Jonge tijdelijk strengere maatregelen afkondigen. “Ik kreeg medelijden om alle kritiek die hij krijgt”, zegt De Man, “terwijl veel mensen vinden dat hij het prima doet.” 

Zelf stemt ze GroenLinks, maar ze ‘betwijfelt’ of Jesse Klaver het land even ‘stabiel’ had kunnen leiden. Dat Rutte deze crisis ook linkse stemmers weet te bekoren, viel ook in het Trouw-onderzoek op. “Zullen we een brief schrijven, zodat Rutte ook een keer positieve feedback krijgt?”’, oppert De Man die dinsdagavond, eerst als halve grap. Haar huisgenoten lachen. “Ja, haha, leuk.” Na een kort stilte wordt de toon serieuzer. “Waarom niet eigenlijk?”

Het verbaast hoogleraar Engbersen, die de brief een ‘sympathiek gebaar’ vindt, niet dat dit idee uitgerekend van studenten komt. “Hoogopgeleiden hebben statistisch nu eenmaal het meeste vertrouwen in de overheid.” De Man en Van Dijk erkennen zelf dat ze ‘geprivilegieerd’ zijn vergeleken met de Nederlanders die een café hebben, die werkloos raken door de crisis of die in een sociaal isolement zitten. 

Dwarsdoorsnede van alle ontvangen post

Veel van de brieven in het ‘brievenboek’ dat wekelijks voor Rutte wordt samengesteld als ‘dwarsdoorsnede’ van alle ontvangen post, zijn ook kritisch van toon, zegt RVD-directeur Sierk Nawijn. “Schrijvers steunen de aanpak van het kabinet, willen een hart onder de riem steken, maar vragen wel waarom bepaalde keuzes zijn gemaakt. Of doen suggesties om bepaalde dingen aan te passen, bijvoorbeeld vanuit een sector die hard getroffen is.”

De Zeeuwse Harbe schreef Rutte in april over ‘de hel’ waar hij voor zijn gevoel inzat, met een Italiaans restaurant dat stil lag, en de onduidelijkheid of hij het ondanks de financiële steun vol ging houden. Hij voelde zich machteloos en besloot zich tot de premier te richten omdat het “toch de leider van het land is, en de leider van het oplossen van de crisis.” Als je aan een bel trekt, zegt Harpe, kan je beter aan de hoogste bel trekken. “Ik wilde gewoon weten waar ik op kon rekenen als ondernemer.” 

Kleuterjuf Ellen Pernis voelde zich eveneens ‘bang’, toen ze naar de eerste persconferentie in maart keek. “Alles ging op slot, behalve het onderwijs. We wisten toen nog niet hoe besmettelijk kinderen waren, dus hadden we als leerkrachten het gevoel dat wij het maar moesten dragen, en de risico’s moesten lopen.” Pernis schreef een open brief aan de premier op haar Facebookpagina, die vijftigduizend keer gedeeld werd en haar naar de talkshowtafel van Op1 lanceerde. Haar brief had het kabinet bereikt, vertelde PvdA-leider Lodewijk Asscher daar aan tafel, en was één van de tandwieltjes die later alsnog zou leiden tot de sluiting van scholen. 

Waar Pernis vooral bijval kreeg, kan het idee van de studenten voor de bedankbrief ook rekenen op kritiek. De Man plaatst een oproep in een Facebookgroep over de brief om te vragen naar het juiste adres. Je bent ‘gehersenspoeld’ als je in 2020 gelooft dat de overheid het beste met ons voorheeft, verwijt één van de boze reacties haar. Ook een huisgenoot reageert verbijsterd. Dit is toch gewoon zijn werk, de baan die hij gekozen heeft en waarvoor hij betaald wordt? Hoezo verdient Rutte daar een dankbriefje voor?

Noodzakelijk ‘wederkerig’

Emeritus hoogleraar filosofie Paul van Tongeren, die een boek over dankbaarheid schreef, gelooft dat het begrip dankbaarheid tegenwoordig te vaak gezien wordt als iets wat noodzakelijk ‘wederkerig’ is. “Je krijgt een cadeautje, en geeft daarvoor je bedankje terug. Daarom reageert die huisgenoot ook zo. Rutte krijgt toch al betaald? Dan hoeft ‘ie toch ook niet een bedankje als beloning te krijgen?” 

Van Tongeren pleit voor een herwaardering van een dieper gevoel van dankbaarheid. Het gevoel van ouders die dankbaar zijn als hun kindje gezond geboren wordt, of van neuropsycholoog Erik Scherder die zich op tv dankbaar uit voor ons fantastische brein, maar daarna ongemakkelijk terugkrabbelt voor het gebruik van de term.  Dankbaarheid hoeft volgens Van Tongeren geen transactie te zijn, maar kan ‘de kunst van het ontvangen’ zijn. Als iets dat je niet teruggeeft, maar doorgeeft aan je omgeving. “Zoals ik het interpreteer, zeggen de studenten eigenlijk: er gaat óók iets goed. Er wordt gezorgd voor elkaar, of althans een poging gedaan.”

Naast de sceptische reacties op de studentenbrief op Facebook, blijkt de groep die zich wél in het initiatief van de studenten herkent dan ook veel groter dan die van de critici. Het bericht van De Man krijgt 240 likes, waarvan slechts vier ‘boze’ likes. 

Staat zo’n bedankbriefje aan Mark Rutte niet een kritische houding in de weg die noodzakelijk is in een democratie, met name in crisistijd? “Als het zou leiden tot persoonsverheerlijking wel”, vindt socioloog Engbersen. “Dat zie ik in Nederland niet gebeuren. Je kan best empathie tonen – ‘we zien dat je je best doet’ – en tegelijkertijd kritische vragen stellen.”

Verdient minister van Volksgezondheid Hugo de Jonge dan ook niet zo’n brief? “Eigenlijk wel”, antwoordt student De Man vertwijfelt. “Maar De Jonge voelt onbewust meer als wéér zo’n politicus. Terwijl Rutte gevoelsmatig meer sympathie oproept, ik denk ook omdat hij er al zo lang zit.”

Een getekend cactusje op de envelop om op te vallen

‘Beste Mark’ schrijven de studenten uit Wageningen. ‘Het zijn geen makkelijke tijden en we waarderen dat u hard uw best doet. […] Fouten maken is ook gewoon menselijk. Daarom vinden wij het onterecht dat u in deze tijd zo veel haat over u heen krijgt. Vandaar dat een complimentje wel volstaat.’

Een week na de persconferentie gaat de brief op de post. Met een getekend cactusje op de envelop, in de hoop dat ‘ie opvalt.

De Zeeuw Harpe ontving zelf geen reactie van Rutte, maar wel van een Zeeuws kamerlid aan wie hij de brief ook had gestuurd. Met haar heeft hij inmiddels ‘een paar keer aan de telefoon gehangen.’ Kleuterjuf Pernis is zich na het succes van haar brief serieuzer met politiek gaan bemoeien: als nieuw bestuurslid van beroepsvereniging Het Lerarencollectief.

Het grootste deel van Ruttes brieven wordt door voorlichters beantwoord, maar ‘enkele honderden Nederlanders’ per jaar ontvangen reactie van de minister president zelf. “Soms zijn de brieven zo persoonlijk van aard”, zegt Nawijn, “dat mensen ook een persoonlijk antwoord moeten krijgen.” 

Harpe heeft er begrip voor dat hij buiten die boot viel. “Het ging me erom dat ik mijn stem kon laten horen.” Plus: als zijn restaurant de crisis overleeft, is de ondernemer van plan een tweede brief te sturen. Dan ook een bedankbriefje.

Wat het effect van zo’n dankbrief op Rutte werkelijk is? “Het is altijd plezierig om een brief te ontvangen van iemand die het eens is met je aanpak”, zegt voorlichtingsdirecteur Nawijn. “Net zoals het goed is om een brief te ontvangen van iemand die het volstrekt oneens is. Dat geeft goed zicht op wat er in de samenleving leeft.” 

Lees ook: 

Mark Rutte: de rechtse premier die door linkse kiezers wordt vertrouwd

Hoe ziet Nederland Mark Rutte? Een rechtse premier die ondanks alles toch ‘de boel bij elkaar houdt’. Wat is zijn geheim? Nederlanders zien zijn vele fouten wel, maar ze vergeven het hem. En willen graag een biertje met hem drinken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden