ReconstructieMichel Barnier

Voor de ijdele pragmaticus Michel Barnier is het brexit-akkoord een bekroning van een imposante carrière

EU-brexit-hoofdonderhandelaar Michel Barnier presenteerde op eerste kerstdag in Brussel het ruim 1200 pagina's tellende brexit-akoord aan de ambassadeurs van de 27 EU-landen.  Beeld AP
EU-brexit-hoofdonderhandelaar Michel Barnier presenteerde op eerste kerstdag in Brussel het ruim 1200 pagina's tellende brexit-akoord aan de ambassadeurs van de 27 EU-landen.Beeld AP

Michel Barnier is sinds 2016 de onbetwiste brexit-man van de EU. Voor de bijna 70-jarige Fransman betekent het zwaarbevochten akkoord van 24 december een bekroning van een imposante carrière. Wat dreef hem?

Hij sprak de woorden uit met een mengeling van uitputting en triomfalisme. “De klok tikt niet meer", zei Michel Barnier donderdagmiddag rond 16.00 uur, bij de bekendmaking van het brexit-akkoord met het Verenigd Koninkrijk. Jarenlang, tijdens zowel de eerste als de tweede fase van het brexit-overleg, had de EU-hoofdonderhandelaar de Britten tot haast gemaand met zijn mantra ‘de klok tikt’.

Hij hoeft het niet meer te zeggen.

Al die jaren hadden de 27-EU-landen voor 100 procent vertrouwen in de Fransman. Barnier onderhandelde namens hen op even consistente als elegante manier met de Britten over hun zelfgekozen vertrek uit de Europese Unie.

Alleen de laatste weken begonnen diplomaten in Brussel toch een beetje te bibberen. Wilde Barnier niet te graag een deal sluiten met Londen? Aan beide kanten van het Kanaal wordt al maandenlang dezelfde slogan herhaald: ‘We willen een akkoord, maar niet tegen elke prijs’. Probeerde Barnier het tweede deel van die zin wellicht onder het tapijt te moffelen?

Voer voor karikaturen

De ervaren oud-minister en oud-Eurocommissaris wordt op 9 januari 70 jaar oud, en volgens de huisregels van de Europese Commissie moet hij eind van die maand met pensioen. Enige ijdelheid is Barnier niet vreemd - daarover later meer. Een definitief handelsakkoord met de Britten zou de kroon op zijn imposante carrière moeten worden. Het idee dat dit levenswerk in het zicht van de haven zou stranden, zou elke politicus met zijn staat van dienst nachtmerries bezorgen. Vandaar de kennelijke bezorgdheid in diverse hoofdsteden, waar zeker de voorbije decembermaand het besef doordrong dat een no-deal-brexit op 1 januari wellicht het minst slechte van twee kwaden was geworden, afgezet tegen een halfbakken akkoord dat het lijden alleen maar zou verlengen.

Een ambitieuze, ijdele Fransman, dat is voer voor karikaturen, vooral aan Britse kant. ‘De gevaarlijkste man van Europa’, noemde The Daily Telegraph hem al toen hij van 2010 tot 2014 Eurocommissaris was voor de interne markt. In die rol moest hij toen meehelpen met puinruimen in de eurocrisis en daarmee ook de financiële cultuur van de vrijheidslievende Londense City in het gareel krijgen. Ze zagen hem daar al aankomen, die eurofiele fransoos.

Het bleek reuze mee te vallen. Barnier wist wel een plafond af te dwingen voor bankiersbonussen, maar verder kwam de City toch best goed weg van die gevreesde Brusselse bemoeienis. Een eerlijke vent en een goede luisteraar, met die Britse kwalificaties vertrok Barnier weer naar het vasteland.

Maar inderdaad: een tikje ijdel is hij wel, vertelde toenmalig staatssecretaris Paul Myners in 2011 in het Hogerhuis. Toen de twee heren door het Britse ministerie van financiën wandelden, viel het Myners op dat Barnier bij elk schilderij even bleef staan - een groot kunstliefhebber, kennelijk. “Totdat ik me realiseerde dat hij eigenlijk naar zichzelf keek, via het spiegelende glas, om zijn haar goed te doen.”

Het stereotype bleek wederom niet te kloppen

Bij Barniers benoeming in juli 2016 tot EU-brexitopperhoofd, door toenmalig EU-commissievoorzitter Jean-Claude Juncker, vlogen de stereotypen weer door de lucht. ‘Een oorlogsverklaring’ van de EU aan het Verenigd Koninkrijk, zo noemde schandaalkrant The Sun de aanstelling van Barnier.

Het bijbehorende beeld van een stijve, elitaire en bureaucratische Fransman die het VK zou platwalsen met ronkende pro-EU-retoriek en anti-angelsaksisme bleek wederom niet te kloppen.

Allereerst is hij, vergeleken met de gemiddelde Franse politicus, van vrij eenvoudige komaf. Geboren is hij in La Tronche, bij Grenoble, aan de voet van de Franse Alpen. Zijn vader Jean was ambachtsman (leer, textiel), zijn moeder Denise een sociaal activiste.

Al vanaf zijn veertiende is Michel politiek betrokken, beïnvloed door generaal De Gaulle, die toen nog president was. Maar Barnier werkt vervolgens niet het gebruikelijke parcours af dat bij een Franse politieke droomcarrière hoort. Zo gaat hij niet naar de eliteschool voor beoogde ambtenaren en bestuurders, de École Nationale d’Administration, maar doet hij een relatief ‘gewone’ economische studie in Parijs.

Van topbaan naar topbaan

Na zijn eerste stappen in de lokale politiek wordt Barnier in 1978, op zijn 27ste, het jongste lid van het nationale parlement ooit. Echte roem vergaart hij echter begin jaren negentig, als hij de Olympische Winterspelen naar zijn achtertuin (Albertville) weet te halen en die bovendien succesvol organiseert, samen met oud-topskiër Jean-Claude Killy. Hij glimt nog steeds van trots als hij aan dat evenement wordt herinnerd.

Barnier is sinds 1982 getrouwd met Isabelle Altmayer, een sociaal werkster. Ze hebben drie kinderen.

Vanaf ‘Albertville’ tot 2009 gaat het van topbaan naar topbaan, heen en weer tussen Brussel en Parijs. Hij is tot vier keer toe Frans minister, onder meer van buitenlandse zaken. In die rol doet hij al de nodige ervaring op met anti-Franse sentimenten in de (Engelstalige) wereld. De Verenigde Staten zijn boos op Parijs omdat Frankrijk niet meedoet aan de oorlog tegen het Saddam-regime in Irak. Bij een bezoek aan Washington ziet Barnier met eigen ogen hoe de Amerikanen ‘French fries’ hebben omgedoopt in ‘freedom fries’.

Van dat ministerschap wordt hij overigens ontheven in juni 2005, na het Franse referendum over de Europese grondwet, dat net als in Nederland met een ‘nee’ eindigt. Barnier moet even als zondebok dienen.

Van 2007 tot 2009 is hij minister van landbouw en visserij, een tijd waarnaar hij in zijn brexit-periode nogal eens terugverwijst als het over visserij gaat - daar weet hij immers alles van. Daarna is hij korte tijd Europarlementariër, totdat voorzitter van de Europese Commissie José Manuel Barroso hem optrommelt voor de zware interne-marktportefeuille.

Zwakke band met Boris Johnson

In zijn vrije tijd maakt hij graag stevige (berg)wandelingen. Dat lijkt aan het begin van de brexit-onderhandelingen in 2017 een band te scheppen met toenmalig Brits premier Theresa May, die daar eveneens liefhebber van is. Maar heel veel meer dan dat blijken ze niet gemeen te hebben, al is de onderlinge band met May’s opvolger Boris Johnson zo mogelijk nog zwakker. Verder houdt Barnier van klassieke muziek, gezien de tweets die hij daar wel eens over verstuurt, onder meer in de weken van dit voorjaar toen hij met een corona-besmetting noodgedwongen thuis zat.

In culinair opzicht is hij geen typische Franse fijnproever: een bord met vis en spinazie schijnt hem al gelukkig te maken.

Maar vooral in professioneel opzicht ontsnapt Barnier aan het klassieke beeld van de Franse politicus, al geldt dat misschien niet voor zijn uiterlijk en motoriek. Tijdens onderhandelingen is hij vooral een pragmaticus, die overal zijn oor te luisteren legt. Jarenlang doorkruist hij heel Europa om te informeren en te consulteren. Daarnaast geldt hij als heuse anglofiel. Veel Noord-Ieren zullen waarschijnlijk kunnen zeggen dat Barnier meer van hun levens en brexit-zorgen weet dan de hele Britse regering in Londen bij elkaar. Ook het Europees Parlement draagt hem op handen.

Is hij een eurofiel? Zeker niet institutioneel, daarvoor is hij te veel een (nationaal georiënteerde) gaullist. Als brexit-onderhandelaar verdedigde hij simpelweg de belangen van 450 miljoen EU-burgers, zonder naar hun politieke kleur (of die van hun regeringen) te kijken. Ook die inzet stond in schril contrast met de door en door politiek-ideologische opstelling van de Conservatieve regeringen in Londen.

Meer pragmatisch dan ideologisch

“Hij is meer pragmatisch dan ideologisch, en dat is zeldzaam in Frankrijk”, zei oud-minister en huidig Europarlementariër Alain Lamassoure ooit over hem. Maar dat maakt Barnier ook weer niet tot een (kleurloze) technocraat. Daarvoor is hij toch te veel een politicus, met hart voor de publieke zaak, inclusief de bijbehorende vasthoudendheid wanneer zijn (Britse) tegenpolen te onrealistische eisen stelden. Toch zijn er ook mensen in Brussel die hem wat te afstandelijk vonden, die liever hadden gehad dat een charismatischer, soms emotionele politicus de brexit-baas was geweest - een type-Timmermans, zeg maar.

Als Barnier het niet was geworden - of als dat hele brexit-circus in 2016 nooit van de grond was gekomen - dan was de Fransman nu waarschijnlijk al ruim een jaar voorzitter van de Europese Commissie geweest, in plaats van Ursula von der Leyen, denken velen. In 2014 had hij zich binnen de christen-democratische familie al opgeworpen voor die functie, als tegenkandidaat voor Juncker. Die won uiteindelijk de interne strijd en werd ‘spitskandidaat’ voor de Europese verkiezingen.

Ook bij de meest recente verkiezingen (2019) zou hij die ambitie hebben gehad, maar de brexit-taak dwong hem ertoe om lang van tevoren al te zeggen dat hij dit keer niet meedeed. Toch ging zijn naam tot op het allerlaatst over de tong, tijdens de moeizame EU-bijeenkomst over de topfuncties, vorig jaar zomer.

Nu heeft hij dan toch loon naar werken gekregen en dat brexit-akkoord voor elkaar gebokst, iets wat nog maar een week geleden ondenkbaar leek. Michel Barnier kan Brussel volgende maand met opgeheven hoofd verlaten. Misschien dat zelfs de Britten iets genuanceerder over hem gaan denken.

Vier Britse tegenspelers

Zo consistent in zijn optreden en herkenbaar voor het brede publiek als Michel Barnier sinds 2016 was, zo wispelturig en onzichtbaar zijn Barniers Britse tegenspelers geweest. Liefst vier passeerden in evenzoveel jaren de revue.

De toen net aangetreden premier Theresa May stelde in juli 2016 David Davis aan als brexit-minister. Hij werd daarmee ook hoofdonderhandelaar. De gesprekken tussen de EU en het VK gingen officieel van start in juni 2017.

Al snel kreeg Davis in Brussel de reputatie van de grote afwezige. Hij dook op aan het begin en/of aan het einde van een onderhandelingsronde, maar bij inhoudelijke gedeeltes was hij er eigenlijk nooit. Iconisch is de (geposeerde) foto van het begin van de eerste overlegronde, waarbij het team van Barnier een dikke stapel dossiers voor zich heeft liggen en het team-Davis helemaal niets.

Samen met de toenmalige minister van buitenlandse zaken Boris Johnson trad Davis in juli 2018 af uit onvrede met de in hun ogen te zachtzinnige onderhandelingstactiek van May.

Davis werd opgevolgd door Dominic Raab (de huidige minister van buitenlandse zaken). Ook hij wekte niet de indruk dat hij wist wat de brexit precies zou betekenen voor zijn land. Zo kreeg hij hoon over zich heen toen hij zich in november 2018 liet ontvallen dat hij pas kort geleden doordrongen raakte van de enorme handelsstromen langs de grensovergang Dover-Calais.

Diezelfde maand zou ook hij opstappen. Dat gebeurde niet vanwege die Dover-opmerking, maar uit onvrede met de contouren die het brexit-terugtrekkingsakkoord op dat moment begon aan te nemen. Dat hij zelf, als brexit-minister, daar kennelijk onvoldoende invloed op kon uitoefenen, zei het nodige over de interne meningsverschillen binnen zijn Conservatieve partij.

In Brusselse kringen zou Raab de bijnaam ‘The Turnip’ (de (knol)raap) hebben gekregen.

Hij werd opgevolgd door Stephen Barclay. Hij trad minder op de voorgrond als onderhandelaar in Brussel en richtte zich meer op de binnenlandse brexit-voorbereidingen. Barclay bleef aan tot de institutionele brexit een feit was, op 1 februari van dit jaar. Daarmee verviel ook de Britse kabinetsportefeuille ‘secretary of state for exiting the European Union’.

De vierde man, verantwoordelijk voor die tweede onderhandelingsfase, werd David Frost, formeel de ‘EU-adviseur’ van premier Johnson. Daar waar Davis en Raab nog wel eens gezamenlijke persconferenties hielden met Barnier, daar bleef Frost meer achter de schermen. Na een onderhandelingsronde hield hij het op een korte schriftelijke verklaring of een serie tweets. Het afgelopen jaar trad Johnson zelf wat meer op de voorgrond als de man die de cruciale beslissingen moest nemen.

Lees ook:

Het wonder is geschied: er is een brexit-akkoord

Een akkoord van ‘historische betekenis’, vindt bondskanselier Merkel. De donderdag bereikte brexit-deal leidt overal tot opluchting. Dat neemt niet weg dat de veranderingen per 1 januari drastisch zijn.

Hoe Brussel tureluurs werd van de Britse grillen

‘Ze klocque iz tickingue.’ Sinds de Britse premier May op 29 maart 2017 een brief in Brussel liet bezorgen over opzegging van het EU-lidmaatschap, wijst Fransman Michel Barnier in zijn beste Engels op het verstrijken van de tijd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden