Judith Frishman: ‘Je bestudeert de islam ook niet omdat er islamofobie is’.

InterviewJudith Frishman

Vertrekkend hoogleraar Judith Frishman: ‘Met Joden heeft Nederland nooit goed raad geweten, net als met moslims’

Judith Frishman: ‘Je bestudeert de islam ook niet omdat er islamofobie is’.Beeld Patrick Post

Juist nu er zo’n fel debat is over racisme, is het triest dat haar leerstoel jodendom wordt opgeheven, vindt hoogleraar Judith Frishman. Want de geschiedenis van de Joden zegt haar veel over de omgang met zwarten en moslims. 

In haar lange carrière heeft de Leidse hoogleraar jodendom Judith Frishman slechts een enkel college gegeven over antisemitisme. Dat vindt ze in principe een taak voor niet-Joodse collega’s, bovendien draait het in de geschiedenis en cultuur van het jodendom volgens haar niet om antisemitisme. Zij leerde haar studenten over de rituelen en gebruiken van joden, over cultureel jodendom, over de positie van Joden in de samenleving ook; een van haar stellingen is dat de moeizame integratie van Joden in de negentiende eeuw in Nederland grote overeenkomsten vertoont met die van moslims nu.

Aan die lange loopbaan is een einde gekomen; Frishman is 67 jaar, ze is nog lang niet klaar met werken, maar ze moet met pensioen. Vrijdag hield ze haar afscheidscollege. Wegens corona maar voor een beperkt gezelschap en tot hun beider grote spijt, zonder haar moeder van 91 en twee zussen uit New York.

Judith Frishman (1953) groeide op in New York in een liberaal joods gezin. Vader was rabbijn, moeder was de tweede vrouw die als voorzanger afstudeerde aan een liberale joodse opleiding in New York. In haar woonplaats Amsterdam is de net gepensioneerde hoogleraar actief in de liberale joodse gemeente. Ze nam er studenten religiestudies mee naartoe, om te kunnen zien en ervaren wat ze bij haar in de collegebanken leerden.

Het vooroordeel van de rijke Jood

Met haar pensionering heft de Universiteit Leiden de leerstoel jodendom op. Volgens een woordvoerder is er altijd veel geld naar deze leerstoel gegaan, en dat is ‘ten opzichte van andere, eveneens sterke en belangrijke groepen niet langer verantwoord.’ “Dat is heel triest”, vindt Frishman. Er komt weliswaar een docent voor het jodendom, maar dat is maar voor vier dagen in de week en voor de komende drie jaar, en daarmee in haar ogen ‘erg minimalistisch’, ook al omdat eventuele verlenging afhankelijk wordt gemaakt van beschikbare financiering en behoefte. “Wie bepaalt dat, of er behoefte is?”, smaalt Frishman.

Haar leerstoel werd in 2008 deels gefinancierd met 3 ton aan sponsorgelden, ingezameld bij een galadiner. Na een reorganisatie van de faculteit geesteswetenschappen in 2014 moest ze zelf een paar miljoen binnen zien te harken. Haar werd meermaals gevraagd of de Joodse gemeenschap de leerstoel niet wilde subsidiëren. “Dat sluit aan bij het vooroordeel van de rijke Jood, wat Nederlandse Joden niet zijn”, zegt de academica. “En waarom moesten de Joden betalen voor een eigen leerstoel, waarom heeft die geen vaste plaats, zoals andere leerstoelen voor andere religies dat hebben?”

Er is vanuit religiestudies wel gestreden voor behoud van haar leerstoel, maar dat was tevergeefs. Frishman: “Soms heb ik het gevoel dat we terug zijn in de negentiende eeuw, dat we moeten bewijzen dat het de moeite waard is om het jodendom te bestuderen. Ik wil niet vervallen in het argument dat Joden hebben bijgedragen aan de samenleving. Dat klinkt zo verontschuldigend. Er hoeft evenmin een leerstoel te blijven vanwege het antisemitisme. Je bestudeert de islam ook niet omdat er islamofobie is. Nee, het simpele feit dat Joden hier honderden jaren hebben gewoond, dat Nederland een bijzondere geschiedenis heeft met de Joden, dat is de reden om de gemeenschap te bestuderen. Dat is met moslims net zo.”

Bovendien, zegt Frishman, het moment van opheffing kan niet slechter zijn gekozen. Het maatschappelijke debat over racisme is weer opgelaaid, er is groeiende bereidheid het eigen koloniale verleden onder ogen te zien. Juist de geschiedenis van de Joden kan in die discussie over racisme volgens de scheidend hoogleraar leerzaam zijn. Joden waren de eerste ‘anderen’ in Europa, de omgang met hen stond model voor de omgang met de koloniale ‘anderen’, zoals Frishman het uitdrukt.

‘Met Joden heeft Nederland nooit goed raad geweten, en met de groei van moslims ook niet’

Hun historie laat ook zien hoe de meerderheid omgaat met minderheden. “Daar is Nederland niet goed in”, oordeelt Frishman. “Met Joden heeft Nederland nooit goed raad geweten en met de groei van moslims ook niet. Als je dat zegt, krijg je steeds te horen dat Nederland zo’n tolerant land is, maar dat is niet zo. Je moet dit in een veel groter perspectief zien en met een scherper historisch bewustzijn. Het verleden houdt je een spiegel voor. Net als Joden sinds de veertiende eeuw, zijn zwarten gediscrimineerd en nu moslims. Nederlanders willen dat niet zien en ze willen het ook niet geloven dat iemand dat zo ervaart.”

De populariteit van Forum voor Democratie van Thierry Baudet, ook onder studenten, baart haar wat dat betreft grote zorgen. “Moslims hoeven van hem niet dood, maar hij wil wel de grenzen voor hen sluiten. Wat hij roept over homeopathische verdunning, ik krijg er de rillingen van over mijn rug. Dan zeggen mensen tegen mij: ach, hij heeft het alweer wat teruggenomen, hij doet het alleen maar om reacties uit te lokken, hij is gewoon een enfant terrible. Maar ik vind het op het randje en voor de positie van moslims is het heel slecht.”

Frishman vindt het ‘fascinerend’ de positie van moslims te vergelijken met die van Joden, misschien gaat ze daar nog verder onderzoek naar doen in Cambridge. Ze weet dat ze daarmee ook in Joodse kring kritiek riskeert: relativeert ze daarmee de Holocaust en de uniciteit van de Joodse geschiedenis en negeert ze antisemitische uitingen van moslims?

Wie is Judith Frishman?

Judith Frishman, geboren in New York, studeerde daar religiestudies en volgde in Londen delen van de opleiding tot rabbijn. Daar ontmoette ze ook haar Nederlandse man. Eind jaren zeventig verhuisde ze naar Amsterdam. Aan de Universiteit Leiden haalde ze haar doctoraal semitische talen, in 1992 promoveerde ze op het Aramees. Ze werd in 1998 hoogleraar rabbijnse en joodse studies en de eerste vrouwelijke hoogleraar aan de voormalige Katholieke Theologische Universiteit in Utrecht (nu onderdeel van de Tilburgse universteit). 

Van 1990-1998 was ze verbonden aan de vakgroep Hebreeuwse, Aramese en Ugaritische talen en culturen in Leiden en tussen 1995 tot 2005 bekleedde ze aan de Leidse universiteit de bijzondere leerstoel voor de geschiedenis van joods-christelijke relaties in de moderne tijd. Ze bezette van 2008 tot eind 2019 de leerstoel jodendom, die met haar vertrek is opgeheven.

“Ja, de Holocaust is uniek, en niet te vergelijken met iets anders. Maar er zijn ook andere genocides, er is discriminatie. Het kan zijn dat leerlingen daar op school ook aandacht voor willen, dat ze zeggen: het gaat steeds over de Holocaust, maar hoe zit het met ons?”, repliceert Frishman. “Antisemitisme onder moslims is een moeilijk punt. Sommigen hebben het meegekregen uit het land waar ze geboren zijn. En ik weet niet of het allemaal antisemitisme is. Het in brand steken van 4 mei-kransen is kwetsend; het is trappen tegen de heilige koe van het zogenaamd tolerante Europa. Het valt op en daarom doen ze het. Ze willen gezien worden. Iemand als Wilders heeft het veel over antisemitisme, maar hij gebruikt antisemitisme vooral om te laten zien hoe slecht moslims zijn.”

Frishman wil zich daar verre van houden. Liever zegt ze: “Sta op, en kijk hoe het de ander vergaat. Zoek het in interesse in de geschiedenis en in solidariteit. Het gaat er niet om de ander eruit te werken, maar om in te leven, om mee te denken en mee te leven met de ander.”

Lees ook:

Echt jodendom heeft goed onderwijs nodig

De orthodox-joodse moeder Rachel Levy betreurt in het Nieuw Israëlietisch Weekblad het afschaffen van de Joodse les. Haar zoontje van vierenhalf ging er wekelijks voor uit Utrecht naar Amsterdam. ‘Groot was mijn schok toen ik hoorde dat de klas van mijn zoon drie kinderen telde, inclusief hijzelf’, schrijft Levy. 

Waar komt de nieuwe Jodenhaat vandaan?

Antisemitisme is een groeiend probleem in Europa. Waar komt het vandaan en wie zitten erachter?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden