Zuid-Afrika

Veelgeprezen coronabeleid Zuid-Afrika loopt deuken op

Stil op straat wordt het nooit: het dichtbevolkte township Alexandra tijdens lockdown, niveau 4. Er wonen inmiddels 42.000 mensen per vierkante kilometer in Alexandra.Beeld Bram Lammers

Zuid-Afrika bouwt langzaam zijn corona-lockdown af. Het land ontvangt veel lof voor zijn snelle, wetenschappelijk onderbouwde aanpak. Maar in de townships loert corruptie en misbruik.

Het township Alexandra is geen plek voor auto’s. De straten vol gaten en kuilen zijn er nauw. En tussen alle bovenop elkaar gebouwde krotten loopt een labyrint van onverharde paadjes – zo smal dat zelfs een fiets er onhandig zou zijn. Dus gaat het Covid-19-screeningsteam elke ochtend te voet de huizen langs. Thulasiswe Buthelezi loopt voorop, af en toe bukkend voor de was aan een laag gespannen lijn. Hij spreekt de mensen aan, een vragenlijst in de hand: eerst kort een ontspannen praatje in de Zulu-taal en dan een paar vragen. “Heeft u onlangs last gehad van droge hoest? Voelde u zich recent koortsig? Heeft u een zere keel?”

Alexandra, de oudste township van Johannesburg, is, na het centrum met zijn wolkenkrabbers, de dichtstbevolkte wijk van de stad. Ooit lag zij, net als andere townships, in de periferie van de metropool. Maar met de tijd groeide Johannesburg om haar heen. Ze sloot Alexandra in. Terwijl het inwonertal van de township onverminderd bleef groeien. Er wonen inmiddels 42.000 mensen per vierkante kilometer. Een corona-uitbraak kan zich er door die overbevolking in potentie verspreiden als een bosbrand bij harde wind na een kurkdroge zomer.

Buthelezi en zijn zes collega’s doen hun werk vol enthousiasme. Ze zijn goed ingepakt: handschoenen, mondkapje, plastic schort. “Elke dag maken we vanaf half acht ’s ochtends tot half één ’s middags een ronde door delen van de township”, vertelt hij. Wie op basis van de standaard vragen tot de risicogroep behoort, stuurt het team naar een kliniek voor een daadwerkelijke coronatest.

Deze intensieve aanpak – er zijn 28.000 screeningswerkers als Buthelezi – leverde de Zuid-Afrikaanse regering de laatste weken veel lof op. Vooral in combinatie met de snelle en strikte lockdown die zij afkondigde in maart, nog voordat er iemand aan corona was overleden. Michael Ryan van de Wereldgezondheidsorganisatie WHO prees het beleid van Zuid-Afrika zelfs als ‘ongelooflijk’. Dat compliment haalt de president van het land, Cyril Ramaphosa, graag aan in zijn toespraken.

Maar Zuid-Afrika bouwt zijn lockdown inmiddels alweer af in vijf fases. Ramaphosa gaf toe dat dit vooral economische redenen heeft. De financiële schade wordt anders te groot. Vrijdag zakte de lockdown van niveau 5 naar niveau 4. Dat betekent vooral dat er weer meer mensen naar hun werk mogen. Maar in Alexandra, waar de straten zelfs tijdens niveau 5 al nooit helemáál verlaten raakten, stormde menigeen meteen naar buiten en is het nu op heel veel plekken alweer gewoon ronduit druk.

Op straat gaat het anders

Bovendien mag de WHO de aanpak van Zuid-Afrika dan bejubelen, uit veel andere hoeken klinkt de laatste tijd juist steeds meer kritiek. Vooral de implementatie van het aangekondigde economisch hulpplan van 25 miljard euro krijgt het soms zwaar te verduren. Want wat in toespraken als mooi beleid klinkt, pakt niet automatisch ook op straat goed uit. “Zeker niet in Zuid-Afrika, waar een extreme mate van corruptie al lang het overheidsoptreden karakteriseert”, verzucht David Lewis van corruptiewaakhond Corruption Watch.

Washington Maponyane (37) kan daar wel een voorbeeld van geven: de verstrekking van voedselhulp. Klinkt prachtig, maar in de praktijk is dat volgens hem omgeven met corruptieschandalen. Hij staat op 4th Avenue, een van de weinige bredere wegen in het hart van Alexandra, niet ver van het labyrint aan kronkelpaadjes waar Buthelezi mensen op corona screent.

Maponyane is lid van de gemeenteraad van Johannesburg voor de linkse oppositiepartij Economic Freedom Fighters. Hij leunt tegen de zandkleurige muur van het huis van zijn oom. Hij worstelt tijdens het praten met een Palestijnse sjaal die hij voor zijn mond heeft geknoopt. Die zakt steeds naar beneden. Het bedekken van je mond en neus is in Zuid-Afrika sinds 1 mei officieel verplicht op straat.

“De verstrekking van de voedselhulp is een ramp”, zegt hij. Een kwart van alle Zuid-Afrikanen heeft door de lockdown geen geld voor voldoende eten. President Ramaphosa kondigde de verspreiding van 250.000 voedselpakketten aan. “Maar lokale ANC-politici bemoeien zich met de distributie”, legt Maponyane uit. “Vooral in arme townships als Alexandra. Ze geven de hulp alleen aan ANC-leden. En ze delen de pakketten uit in T-shirts van het ANC. Alsof niet de belastingbetaler, maar het ANC al die hulp betaalt.”

Een lid van het Covid-19-screeningsteam ondervraagt een inwoner van Alexandra naar eventuele virusverschijnselen. Het team gaat elke ochtend te voet langs de huizen en krotten in het township Alexandra.Beeld Bram Lammers

David Lewis bevestigt die claim. Ook twee medewerkers van Corruption Watch, die onlangs als vrijwilligers hielpen bij het uitdelen van noodhulp in Alexandra, zagen met eigen ogen hoe zulke politieke sturing zich ontspon. En ook hij heeft, net als Maponyane, gehoord dat immigranten regelmatig worden uitgesloten van voedselhulp. “Dat is niet alleen onmenselijk, maar ook gevaarlijk”, meent Maponyane. “Want als immigranten geen noodhulp krijgen, zullen zij in hun wanhoop eerder naar criminele middelen grijpen.” 

Ramaphosa noemde de berichten over corruptie bij de voedselverstrekking ‘walgelijk’. Hij beloofde er hard tegen op te treden. Maar vanuit zijn regeringsgebouw in Pretoria is hij simpelweg niet in staat te controleren wat er op elke straathoek gebeurt. Zelfs de inzet van 73.000 extra soldaten per 1 mei helpt daar waarschijnlijk nauwelijks bij. Want vooralsnog lijken die soldaten welhaast op te lossen in het land met 57 miljoen inwoners en een oppervlakte zo groot als Frankrijk, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk én Nederland bij elkaar. Hun camouflage-uniformen duiken in de townships van Johannesburg de laatste dagen juist alleen maar minder op.

Man doodgemept

Dat komt misschien doordat de schrik er goed in zat nadat er vorige maand berichten opdoken dat het leger een man in Alexandra zou hebben doodgeslagen. Op 10 april zagen soldaten een glas bier staan in het tuintje van Collins Khosa. De verkoop van alcohol is tijdens de lockdown verboden. Maar wie thuis nog drank heeft staan mag dat in privésfeer uiteraard gewoon opdrinken. Toch stormden de soldaten de woning binnen. Zij troffen Khosa samen met zijn vriendin Nomsa Montsha en een bevriend stel aan.

Volgens de verklaring van Montsha confisqueerden de soldaten alle alcohol die zij konden vinden. Daarna riepen ze Khosa naar buiten. Ze zetten een glas bier naast hem neer en wachtten tot er versterking kwam. Nadat die was gearriveerd, kreeg Khosa voor straf een afranseling, verklaarde zijn vriendin Montsha. Soldaten goten het glas bier leeg over zijn hoofd. Een van hen kneep zijn keel dicht. Toen liep het volledig uit de hand. De militairen zouden hem met zijn hoofd tegen een cementen muur hebben geslagen. Ze mepten hem met de kolf van een geweer in zijn gezicht, in zijn ribben en in zijn maag. Ze smeten hem volgens Montsha tegen een stalen hek. Drie uur later was Khosa dood.

De zaak ligt nu bij de militaire ombudsman en de rechter. De dood van Khosa vormde een pijnlijke deuk in de reputatie van het Zuid-Afrikaanse lockdownbeleid. Het Mensenrechtenkantoor van de Verenigde Naties waarschuwde zelfs voor een ‘giftige lockdowncultuur’ door de ‘sterk gemilitariseerde’ handhaving. Zulke termen dreunen in Zuid-Afrika extra lang na, omdat de herinnering aan het geweld van het leger in de townships tijdens de apartheid nog altijd vers in het geheugen ligt.

Op 4th Avenue in Alexandra, waar een groepje mannen zich rond Maponyane heeft verzameld, is inmiddels al de hele dag geen soldaat meer te bekennen. Het lijkt er op dat de regering haar militairen op het hart heeft gedrukt meer in de luwte te opereren. Niet voor niets benadrukte Ramaphosa dat de extra soldaten niet alleen de politie, maar vooral ook de ziekenhuizen dienen te ondersteunen en moeten helpen bij de water- en stroomvoorziening.

Hek van de dam

De toenemende drukte op straat baart Maponyane momenteel dan ook zorgen. Naast supermarkten zijn kledingwinkels weer open. Er rijden duidelijk meer taxibusjes rond dan vorige week. Goed, cafés zijn nog gesloten. Restaurants mogen alleen eten bezorgen. En de verkoop van sigaretten en alcohol blijft voorlopig verboden. Officieel mag zelfs nog steeds niemand voor sociale doeleinden de deur uit. Maar het hek lijkt in Alexandra van de dam. 

Washington Maponyane, lid van de Johannesburgse gemeenteraad voor de linkse oppositiepartij Economic Freedom Fighters (EFF), is geen voorstander van de versoepeling van de lockdown.Beeld Bram Lammers

Maponyane vreest dat dit niet goed kan gaan. Hij was geen voorstander van de recente lockdownversoepeling. “De ANC-regering wil de economie sparen”, verzucht hij. “Maar het zet daarmee de levens van duizenden Zuid-Afrikanen op het spel. En vooral de levens van arme zwarte Zuid-Afrikanen. Want zij gaan nu als eerste weer aan het werk. Vaak zonder dat zij geld hebben voor beschermende mondkapjes. Zonder de mogelijkheid ook om op hun werk voldoende afstand te kunnen houden.”

Hij heeft het over mensen uit Alexandra die baantjes hebben als schoonmaker, beveiliger of portier in het pal naast het township gelegen zakencentrum Sandton. “Dat is vanaf het begin het epicentrum geweest van de corona-uitbraak in Zuid-Afrika.” Zakenreizigers brachten het virus het land binnen. Corona is daardoor nog altijd vooral een probleem in de meer welvarende, overwegend witte woonwijken. 

Maponyane herschikt de Palestijnse vlag om zijn neus en mond nog maar een keer. “Stel nu dat ook maar één iemand uit Alexandra door de versoepeling van de lockdown op zijn werk in Sandton besmet raakt met het coronavirus en dat mee neemt naar huis”, zegt hij. Zijn sjaal zakt alweer een stukje naar beneden. “Dan is de uitbraak hier, met deze overbevolking, meteen niet meer te overzien.”

Zuid-Afrika in stappen uit de corona-lockdown

Zuid-Afrika bouwt zijn strenge lockdown de komende tijd af in fases: van Niveau 5 tot en met Niveau 1. Hoe lang dit gaat duren, hangt van de corona-uitbraak af. Zuid-Afrika was er snel bij om de uitbraak met een lockdown in te dammen, maar omdat die niet overal even goed is nageleefd is het aantal vastgestelde infecties alsnog (relatief langzaam) blijven stijgen. Op het moment komen er in het land per dag tussen de drie- en vierhonderd vastgesteld gevallen bij. Er zijn sinds maart circa 250.000 coronatests uitgevoerd. Zo’n 7.500 mensen bleken besmet. Op woensdagochtend stond het officiële coronadodenaantal in het land op 148.

Leger minder zichtbaar, maar politieoptreden blijft zorgen baren

Hoewel de zichtbaarheid van het leger in Johannesburg, ondanks de geplande extra inzet van soldaten, lijkt af te nemen, blijven er wel zorgen over de politie. Sharon Ekambaram van Lawyers for Human Rights zegt dat bij haar mensenrechtenorganisatie nog altijd regelmatig klachten binnenkomen over politieagenten die hardhandig en gewelddadig optreden bij het handhaven van de lockdownregels. Ook ontvangt haar organisatie klachten over agenten die mensen in de townships lastigvallen en afpersen. “Verder krijgen we vooral de laatste dagen drastisch meer telefoontjes binnen van immigranten die in paniek zijn omdat zij niet genoeg te eten hebben”, zegt Ekambaram. “En er bellen ook veel mensen die hun huur niet meer kunnen betalen en lukraak op straat worden gezet.”

Lees ook:

Honger, niet corona, is het grootste probleem in Diepsloot, Zuid-Afrika

 De lockdown in Zuid-Afrika berooft velen in de townships van hun inkomsten. Honger is een groeiend probleem. Voedselhulp is er in straatarme wijken als Diepsloot niet genoeg.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden