null Beeld Idris van Heffen
Beeld Idris van Heffen

AnalysePolitiek slagveld

Veel surrealistischer zal Prinsjesdag niet gauw worden

Het zou de feestelijke opening van het politieke seizoen moeten zijn, maar Prinsjesdag speelt zich af in een surrealistische sfeer. Met een parlement dat zichzelf in de wacht heeft gezet terwijl er elke dag politieke ontploffingen zijn.

De ouderwetse papieren scheurkalender die in de zaal van de Tweede Kamer hangt, geeft toch echt de juiste datum aan. Elke dag komt de bode er een blaadje van afscheuren. Het is september. De dagen tikken richting Prinsjesdag, normaal gesproken het moment waarop langzaam de contouren zichtbaar worden van het jaar dat komen gaat. Normaal gesproken het moment waarop de Tweede en Eerste Kamer zich opmaken om op rituele wijze een zelfbewuste start te maken met hun democratische opdracht.

Maar ondertussen is het politieke seizoen allang begonnen. Of nooit geëindigd.

Alles is anders bij de opening van dit parlementaire jaar. Prinsjesdag speelt zich af in een welhaast surrealistische sfeer. De kalender lijkt in de war, alsof de datum van de derde dinsdag in september dit jaar psychologisch niet correspondeert met de werkelijke kalender. In de politieke realiteit is het zomerreces allang voorbij en zit de Tweede Kamer nog na te hijgen van een Kamerdebat dat nu al memorabel is. Het was een zwaarbeladen parlementaire confrontatie die ging over niets minder dan het redden en verliezen van levens, van tolken in Afghanistan. In de realiteit is er net een minister afgetreden, als gebaar naar het parlement dat haar handelen afkeurde. Een tweede minister kwam daarna ten val. Ondertussen zit de kabinetsformatie nog steeds muurvast. Stilstand en politieke ontploffingen gaan hand in hand.

Wat moeten kiezers in deze omstandigheden nog denken van het ritueel van de Troonrede, de plannen in het koffertje met de begroting en de debatten tijdens de Algemene Beschouwingen? Waar gáát deze Prinsjesdag over? Al een halfjaar geleden is er een nieuwe Tweede Kamer gekozen. Onbekend bij het publiek doordat debatten stilliggen vanwege corona en een demissionair kabinet, bleven de meeste nieuwe parlementariërs nog anonieme gezichten. Al die tijd zit de volksvertegenwoordiging in de wachtstand doordat de formatie maar geen richting krijgt. Corona beperkt het contact met de kiezers.

In vol ornaat

“Ik noemde het vroeger het feest van de democratie”, zegt oud-Kamervoorzitter Gerdi Verbeet. De verleden tijd die ze gebruikt, spreekt boekdelen. Door corona is het al voor de tweede keer op rij niet mogelijk om Prinsjesdag en de daaropvolgende debatten van de algemene politieke beschouwingen in vol ornaat te organiseren. Alles is beperkt en sober. Kleinkinderen meenemen, zoals Verbeet normaal gesproken doet om het feestelijke karakter van de dag te onderstrepen, is ondenkbaar. De gastenlijst is vanwege corona zeer beperkt. Ook de oud-Kamervoorzitter zal het alleen vanuit huis kunnen volgen.

“Er hangt wel echt een schaduw overheen dit jaar”, zegt Verbeet. “Dat er geen gasten bij kunnen zijn uit binnen- en buitenland lijkt iets kleins. Maar het is ceremonieel van grote waarde: je laat op Prinsjesdag aan de buitenwereld zien hoe de Nederlandse democratie werkt. Ritueel is belangrijk. Het moet de dag zijn van zichtbaarheid. Het kabinet ontvouwt zijn plannen aan de Tweede Kamer, bij monde van de koning, waarna de Tweede Kamer de plannen bespreekt en het kabinet bevraagt. Het is het moment waarop alle 150 Kamerleden zich kunnen laten zien aan de kiezers. Alleen al door de vorm is het een minder feestelijke dag, al zijn er dappere pogingen om het een beetje na te bootsen.”

Veel ernstiger vindt de oud-Kamervoorzitter dat er nog een tweede schaduw over de dag hangt. Een schaduw van een politieke verlamming en aanhoudende politieke onrust, vooral het gevolg van de slepende formatie.

Een parlement dat achter de feiten loopt

“Ik wil het zo vriendelijk mogelijk zeggen, maar wat ik zie is een parlement dat achter de feiten aanloopt. Er is een nieuwe Tweede Kamer, maar belangrijke discussies vonden de laatste tijd niet plaats in het parlement zelf. Ingrijpende kabinetsplannen over bijvoorbeeld coronamaatregelen of stikstof lekken dusdanig vroeg uit dat het kabinet het draagvlak de facto ophaalt in de samenleving, in plaats van op de plek waar dat hoort, in de Tweede Kamer. En de Kamer laat dat gebeuren”, zegt de oud-Kamervoorzitter verontwaardigd. In de formatie zelf heeft het Verbeet verbaasd dat er een zomerstop kwam. “Ook dat vind ik moeilijk uit te leggen aan de samenleving.”

Waar gáat deze Prinsjesdag over? Welke volksvertegenwoordiging maakt zich die dag zichtbaar, met pogingen om het toch nog een beetje feestelijk te houden? De surrealistische sfeer in politiek Den Haag zit hem in de vreemde combinatie van politieke stilstand en ‘business as usual’. Zo zijn de belangrijkste besluiten uit de miljoenennota weer vroegtijdig uitgelekt naar de media, door het demissionaire kabinet. De begroting staat vol grote plannen en besluiten over economie, woningbouw en klimaat. Wat dat betreft lijkt het bijna een Prinsjesdag als alle andere.

De tegenstelling zit erin dat er wel en geen kabinet meer is. Het derde kabinet-Rutte is qua plannen nog steeds verrassend actief aanwezig, al is het afgetreden in januari en sindsdien demissionair, vanwege de toeslagenaffaire.

Maar in de onderlinge samenwerking begint de oude coalitie in elkaar te zakken als een zandkasteel dat na de zoveelste golf opeens geen bodem meer heeft. Twee ministers stapten op: D66-minister Kaag kon daar nog een draai van nieuwe politieke moed aan geven, CDA-minister Bijleveld kwam ouderwets ten val. Wat is de volgende crash? Zelfs hoe de ministersploeg van premier Rutte er op Prinsjesdag uitziet, was vlak ervoor niet meer te voorspellen. De sfeer in de oude coalitie van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie is verziekt. Wélk kabinet presenteert eigenlijk de begrotingsplannen? Geen zelfbewust Rutte-III, maar een tanende restant.

Recept voor ellende

Ondertussen is er een kabinetsformatie gaande die ook al vol tegenstellingen zit. Daar zoeken zes politieke partijen enerzijds via ‘de inhoud’ met elkaar naar samenwerking. Een werkwijze met veel allure, maar het is tot nu toe vooral een recept geweest voor ellende en veel niet-inhoudelijke botsingen. In de formatie is nog steeds een krachtmeting gaande over de vraag of VVD-premier Rutte door kan met zijn beproefde recept van besturen, of niet. De druk om ‘samen uit de coronacrisis te komen’ is er niet meer. Weer zoiets surrealistisch: de crisis in de economie kwam er niet. De economie draait verrassend goed. Geld lenen voor grote overheidsinvesteringen is geen probleem.

Dit alles speelt zich af in een decor dat ook al vervreemdend werkt: een tijdelijk gebouw van de Tweede Kamer dat wel en niet lijkt op het echte, historische huis aan het Binnenhof.

Wat doet die vreemde sfeer met het aanzien van het parlement op Prinsjesdag? Carla van Baalen, hoogleraar parlementaire geschiedenis aan de Radboud Universiteit in Nijmegen, ziet ook dat de lange kabinetsformatie afstraalt op het gezag van het parlement. Maar ze wil ook relativeren. Zorgen over lange kabinetsformaties zijn niets nieuws. Al sinds 1946 zijn er klachten dat de formaties leiden tot gevaarlijke politieke verlamming en een veel te lange periode waarin het land niet volwaardig wordt geregeerd. Van Baalen schreef er bijna twintig jaar geleden al een boek over met de achteraf voorspellende ondertitel Klagen over kabinetsformaties. “Sindsdien zijn de formaties nóg langer geworden.”

‘Dit keer is er wel iets nieuws aan de hand in de formatie’

“Als er een kabinet zit, zijn de zorgen doorgaans snel vergeten. Het resultaat van de formatie geeft de doorslag. Al is er dit keer wel iets nieuws aan de hand in de formatie. We beleven Prinsjesdag terwijl zes politieke partijen zelfs nog niet tot de eerste ronde van onderhandelen zijn gekomen. Dat is nog niet eerder gebeurd. De mate van ingegraven zitten is wel iets om je zorgen over te maken.”

Van Baalen is in Nederland dé deskundige op het gebied van kabinetsformaties, en haar valt nog iets anders op. “De Tweede Kamer oogt daarbij opvallend berustend. Het zijn zes partijen die daarbij de belangrijkste actoren zijn, niet de hele Kamer, maar het levert al met al een beeld op van een parlement dat niet met de vuist op tafel kan slaan om zes maanden na de verkiezingen zicht te hebben op een nieuw kabinet.”

En dan is er nóg iets dat compleet nieuw is, dit politieke seizoen. Nog niet eerder telde de Tweede Kamer zoveel fracties: negentien stuks is de laatste stand van de teller. Met de terugkeer van oud-CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt als onafhankelijke ‘groep’ is er een nieuw record gebroken. De versplintering gaat verder. De politieke ruimte in het midden krimpt. Er zijn genoeg partijen in beeld om samen een kabinet te bouwen. Maar om een stabiele meerderheid te vinden in de Tweede Kamer zijn er minstens vier partijen nodig en misschien zelfs vijf of zes.

Met piepende remmen tot stilstand

Het zijn de negentien fracties in de Tweede Kamer die de politieke cultuur samen moeten vormgeven, het komende jaar. Ondertussen loopt er een hoogoplopende discussie over die politieke cultuur. Bijna alle partijen roepen dat verandering nodig is. Maar de discussie over het beter organiseren van macht en tegenmacht is alweer met piepende remmen tot stilstand gekomen. Of heeft zich verplaatst naar de formatie, waar VVD en D66 op dit punt lijnrecht tegenover elkaar staan.

Dus welk soort parlement zien de kiezers deze week eigenlijk zijn taak officieel hervatten? Een parlement waar de cultuur het komende jaar een omslag gaat maken, of één waar veel hetzelfde blijft?

“De wal is al bezig het schip te keren”, ziet politicoloog Tom van der Meer, hoogleraar politieke wetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam. “De formatie wordt almaar moeilijker. Er lijken geen elegante oplossingen meer te zijn. Er zijn geen grote fracties meer. En dus is er niet één partij die de sleutel heeft voor de oplossing, zoals eerder nog wel.

“We kijken naar een parlement waar niemand in zijn eentje de sleutel meer heeft tot de machtsvorming. Zodra bij de VVD Mark Rutte vertrekt, vroeg of laat, zal ook daar het electorale verval zichtbaar worden. Dat is een gegeven. Toch is die versplintering zelf het probleem niet. Kiezers gaan voor partijen die staan waar zij zelf staan; dat is democratie. Het echte probleem is dat de politieke cultuur zich tot nu toe niet heeft aangepast aan dat nieuwe gegeven van veranderlijke kiezers en veel kleinere fracties”, aldus Van der Meer.

‘Er is maar één uitweg: pas de cultuur aan’

“Waar we middenin zitten: de hele manier van besturen van de afgelopen veertig jaar werkt niet meer. Dat was een cultuur van vasthouden aan brede meerderheids­coalities met strakke regeerakkoorden. Het levert vaak coalities op waarbij het midden bestuurt. Als kiezers dan een alternatief zoeken omdat ze niet tevreden zijn, kunnen ze alleen nog naar de flanken. Dat gaat zo niet meer. Er is maar één uitweg: pas de cultuur aan. Het zal moeten. Met vooral een parlement dat een sterker uitgesproken profiel heeft, waar fracties consequent aan de kiezers uitleggen wat ze willen en waarom ze compromissen sluiten, vanuit hun waarden.”

Iets bevreemdends zit er ook in het relatieve uitblijven van protest van kiezers over de trage formatie. Onrust is er wel in het land, maar die gaat over andere zaken, over vastgelopen politieke dossiers waarin het demissionaire kabinet met de armen over elkaar zaken doorschuift naar de formatie, Ook de coronamaatregelen zorgen voor onrust.

Dat uitblijven van protest tegen de trage formatie kan politicoloog Van der Meer wel verklaren. “In tijden van crisis is de grootste partij met de premier meestal in het voordeel. Dat geldt ook in situaties waar partijen in het midden zich moeilijk van elkaar kunnen onderscheiden. Rutte profiteert in deze onoverzichtelijke tijden nog van een premiersbonus. Hoe dat zich uiteindelijk ontwikkelt, zal pas echt duidelijk worden als kiezers weten wat er structureel verandert, met een nieuw kabinet en al dan niet een andere politieke cultuur.”

Correctie (20 september 2021): eerder stond geschreven dat het kabinet-Rutte III sinds maart demissionair is. Dat klopt niet. Het kabinet is demissionair sinds de val op 15 januari dit jaar.

Lees ook:

Na het Afghanistandebat wordt de formatie er niet makkelijker op

‘We hadden een gehele blinde vlek’, aldus minister Kaag over de dramatisch verlopen evacuatie uit Afghanistan. Toch wil ze het woord falen niet in de mond nemen. De formatie wordt er alleen niet makkelijker op.

Alleen met het grote gebaar kon Sigrid Kaag haar reputatie redden

Haar reputatie en de verkiezingswinst van D66 stonden op het spel. D66-leider Sigrid Kaag heeft een paar flinke deuken opgelopen, maar vond een uitweg met een ‘zakelijke’ oplossing.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden