null

Vaccinatiedebat

Vaccinatiedrang? In de kinderopvang is daar al jaren sprake van

Beeld Suzan Hijink

In de kinderopvang wordt al jaren gediscussieerd over het weren van ongevaccineerde kinderen. Trouw zocht enkele hoofdrolspelers uit dat debat op. Wat zijn de lessen voor nu?

Rianne Oosterom

Stel – en nu wordt iets van uw verbeeldingskracht gevraagd, lezer – het maatschappelijk debat is een gasfornuis vol pannen waarin allerhande kwesties staan te pruttelen. Zo’n gezellig oud-Hollands fornuisje, tegeltjes met ploegende boeren op de achtergrond, met pannen van emaille tot modern, met een geur aan onderwerpen – de een borrelender dan de ander.

Dan zou de kwestie 2G, waarover we ons afgelopen week druk maakten, in de snelkookpan zitten. Veel stoom. Bijna overkokend. Beslissingen volgen het liefst komende week, want: crisis. Veel andere debatten, eigenlijk de meeste in dit polderland, zitten in slowcookers of braadpannen. Neem nou de kwestie verplichte vaccinatie voor de kinderdagopvang.

Een lekker uitgebreid debat, het beslaat enkele jaren, werd gevoerd zonder virus dat hijgt in de nek. Hoewel er veel verschillen zijn, hebben de twee kwesties één grote overeenkomst: ze gaan over de vraag of en wanneer het gerechtvaardigd is om ongevaccineerde personen te weigeren op specifieke locaties. Wat leert dit trage debat ons, nu er zo weinig tijd is?

Want over twee weken al, na de lockdown light, wil het kabinet dat ondernemers in de horeca- en evenementensector kunnen kiezen voor 2G. Ongevaccineerden komen er dan niet meer in. Nu kunnen zij nog met een negatief testbewijs de kroeg in. Komende maandag gaat het wetsvoorstel naar de Tweede Kamer, die er nog niet uit is.

De discussie in een notendop

Voor we naar de lessen gaan, eerst even de discussie in een notendop, om het geheugen op te frissen. Een simpel feitje was de grote katalysator: in de periode 2012 tot 2017 daalde de landelijke vaccinatiegraad voor de bof, mazelen en rodehond (bmr-prik) onder 2-jarigen van 96 procent naar 93 procent.

De pan werd op het maatschappelijk-debat-fornuis gezet en er werd flink gediscussieerd. Media speurden naar de nieuwe antivaxxers. Bezorgde ouders riepen om een vaccinatieplicht, want was een vaccinatiegraad van 95 procent niet wat de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) voorschreef? Hoe gevaarlijk was het om daaronder te zitten?

Een onafhankelijke commissie onder leiding van Roos Vermeij boog (‘Zoals dat vaker gaat bij gevoelige onderwerpen’, zegt ze er nu zelf over) zich een half jaar lang over de kwestie en presenteerde in 2019 het rapport Prikken voor elkaar. De conclusie: een vaccinatieplicht in de opvang moet overwogen worden als de vaccinatiegraad onder een kritische grens zakt.

Rond diezelfde tijd nam de Friese opvangorganisatie Berend Botje het heft in eigen handen en begon met het weigeren van ongevaccineerde kinderen op haar locaties. Op dat moment was het onduidelijk of dat zomaar mocht. Inmiddels heeft het Europees Hof voor de Rechten van de Mens geoordeeld dat kinderdagverblijven een vaccinatie mogen eisen.

De zaak was aangespannen door Tsjechische ouders die hun kinderen niet wilden vaccineren. In dat land zijn negen vaccinaties verplicht voor kinderen. In Italië mogen niet-ingeënte kinderen niet naar school en Duitsland weigert ze de toegang tot de kinderopvang. In Frankrijk geldt hetzelfde voor zes ziektes.

In Nederland gaat het wellicht die kant op. Vorig jaar nam de Tweede Kamer een wet aan die kinderdagverblijven toestaat niet-ingeënte kinderen te weigeren. Het wetsvoorstel ligt nu bij de Eerste Kamer. Staatssecretaris Paul Blokhuis heeft gezegd dat als de vaccinatiegraad – die inmiddels gestabiliseerd is – verder daalt, hij strengere maatregelen overweegt.

De weerstand tegen een plicht is deels cultureel

Tot zover de geschiedenisles. Die uitspraken van Blokhuis betekenen een ‘redelijk radicale omslag’ in het Nederlandse vaccinatiedebat, zegt Roland Pierik, rechtsfilosoof en aan de Universiteit van Amsterdam en lid van de vaccinatiecommissie van de Gezondheidsraad. Hij roerde zich sterk in het debat over de kinderopvang en betoont zich nu, in het coronadebat, een voorstander van vaccinatiedrang.

Opende het de deur naar méér vaccinatiedrang in de vorm van 2- of 3G? Misschien een beetje, ziet Pierik. Hij ziet wat barstjes in het idee dat vaccinatiedwang niet in onze volksaard zou zitten, hoewel het oer-Hollandse idee van ‘soevereiniteit in eigen kring’ volgens hem ook nog steeds levend is.

De vader van dit idee, Abraham Kuyper, voorman van de antirevolutionaire partij (ARP), bepleitte hiermee dat allerlei maatschappelijke kringen, van kerken tot universiteiten, zo autonoom mogelijk moesten zijn. Ze moesten elkaar niet overheersen. En al helemaal niet overheerst worden door de staat – die moest zijn tengels thuis houden.

“Het idee dat je geen oordeel mag hebben over mensen die zich niet laten vaccineren, dat leeft onder een groep Nederlanders, komt daarvandaan,” zegt Pierik. Hij zag het in het debat over de kinderopvang en hij ziet het nu weer. Het verklaart een deel van de weerstand bij gevaccineerden die niet willen leven in een land waarin ongevaccineerden beperkt worden.

“Ja, het speelt zeker mee dat we in de Nederlandse cultuur gewend zijn om te gaan met minderheden die anders denken en hen te laten”, zegt ook Roos Vermeij, indertijd voorzitter van de commissie kinderopvang & vaccinatie, nu wethouder voor de PvdA in Rotterdam. Wellicht ligt vaccinatiedrang dáárom gevoeliger hier dan elders in Europa.

Maatschappelijk debat is van onschatbare waarde

Maar een wetmatigheid in de Nederlandse vaccinatiedebatten is tegelijk: hoe zichtbaarder de gevolgen van niet-vaccineren, hoe moeilijker het wordt om de ongevaccineerden ‘te laten’, ziet Pierik. Dat werd heel duidelijk in het debat over het weren van ongevaccineerde kinderen in de opvang.

Journalist Nicole Gommers werd min of meer per ongeluk een belangrijke stem in dit debat. Haar zoontje van acht maanden raakte besmet met de mazelen door een ongevaccineerd ouder kind. Hij overleefde ternauwernood. Inmiddels is hij acht jaar en gaat het heel goed met hem.

Ze zat, zegt te, al te wachten op vragen over parallellen tussen toen en nu: ze heeft er de afgelopen week veel over nagedacht. “De huidige discussie is in essentie hetzelfde: er is een groep die vasthoudt aan het recht om niet te vaccineren, terwijl het recht van de ander op gezond leven in het gedrang komt. Dezelfde discussie speelt nu ineens maatschappijbreed.”

Ze was indertijd te gast bij talkshows en sprak met kranten, omdat ze met haar verhaal ouders bewust wilde maken van de mogelijke gevolgen van hun vrije keuze. Het was de tijd, zegt Pierik, dat mensen die hun kinderen niet lieten prikken, lang niet altijd meer van de biblebelt kwamen. “Je vond ze ook in de binnenstad van Utrecht, om maar iets te noemen.”

Baby’s jonger dan veertien maanden zijn nog niet ingeënt tegen de ontzettend besmettelijke mazelen. “Ouders, ook degenen die hun kind niet vaccineerden, schrokken zich rot van het idee dat hun keuze een baby het leven kan kosten. De meesten wilden dat risico niet lopen. Ik heb van veel ouders gehoord dat zij alsnog zijn gaan vaccineren,” aldus Gommers.

In het huidige debat is het lastiger om die gevolgen te laten zien, ziet ze, maar het kan wel meer gebeuren, vindt ze. “Het gaat nu om het beschermen van ouderen en kwetsbaren. Het lijkt wel of die groepen minder aaibaar zijn dan baby’s, denk aan een term als dor hout. Er is blijkbaar minder compassie met die groepen, dus blijft een groep het eigen ik voorop zetten.”

De mensen die wachten op een operatie of een transplantatie, een groep die enorme gevolgen ondervindt van de drukte in de ziekenhuizen, zitten nu stilletjes in een hoekje, zegt Pierik. Zij zouden best een belangrijkere stem in het debat mogen krijgen, vindt hij. “Dan zien mensen net als bij de kinderopvangdiscussie: die zelfbeschikking is niet zonder gevaar.”

null Beeld Suzan Hijink
Beeld Suzan Hijink

Weeg de rechten zorgvuldig

Toen de commissie van Roos Vermeij een half jaar lang nadacht over de kinderopvangkwestie, legden zij en haar commissiegenoten – van ethici tot medici – een hele stapel rechten en plichten in de weegschaal. Ze wijst op een passage uit het rapport die je ‘wel een paar keer moet lezen voor je het begrijpt’, maar waar volgens haar wel alles inzit.

‘Prikken voor elkaar’, pagina 5: ‘Het gaat hier in het bijzonder over de afweging tussen het recht van een individu én van de maatschappij op gezondheid, tegenover autonomie als moreel beginsel en daaraan gekoppeld het recht op zelfbeschikking en het recht op de persoonlijke levenssfeer.’

In gewone mensentaal: wanneer weegt het recht op gezondheid van de één zwaarder dan het recht op zelfbeschikking en eigen keuzes van de ander? Zo’n afweging is ongelofelijk ingewikkeld – en wat betreft corona nog vele malen ingewikkelder dan bij de mazelen, zegt Vermeij. “Dat ging om een kinderziekte die nauwelijks meer voorkomt maar wel levensbedreigend kan zijn”

Volgens een aantal Kamerleden is er nu onvoldoende tijd om hier echt een goede weging te maken, bleek deze week in het debat over 2G. Ze hadden het wellicht zelf iets eerder kunnen zien aankomen, omdat Mona Keijzer in haar afscheidsbrief zich al tegen het ‘langzaam overgaan naar het zogenaamde 2G-systeem’ keerde, volgens haar de koers van het kabinet.

Maar dat is achteraf praten. Het zou mooi zijn als er meer tijd was, zegt Pierik, ‘maar als er niet gauw over besloten wordt, zitten we misschien zo weer in een lockdown.’ Volgens Hugo de Jonge is dat het alternatief, zei hij afgelopen week. Maar sommige Kamerleden zien dat als een valse tegenstelling die hij gebruikt om 2G erdoor te drukken.

Pas op met het gekkie-frame

Wat Nicole Gommers nog meer heeft geleerd van haar participatie in de discussie over de kinderopvang, is dat je mensen met een andere mening niet moet wegzetten als wappies – hoewel dat woord toen nog niet bestond. “Het werd glashelder dat het ook om hoogopgeleide, kritische mensen ging. Daar moet je mee in gesprek.” Negatief framen is nooit goed, zegt ze.

Ook Vermeij denkt dat meer verbindende taal het debat verder helpt. “Uit de gesprekken van toen leerde ik: iedereen wil het beste voor zijn of haar kind. Of je nu voor of tegen vaccineren bent. Dat zorgde voor begrip. In deze tijd is het lastig, om oog te houden voor elkaar. Die zachte waarden zou ik nu meer terug willen zien. Dat helpt méér dan mensen wegzetten.”

Daar is Anne-Marie van Raaij, voorzitter van de Nederlandse Vereniging Kritisch Prikken, ook voor. Indertijd voerde zij het woord namens de ouders die hun kinderen niet lieten vaccineren. “Wat er goed is gegaan in die discussie? Er is in ieder geval een beetje ruimte gegeven aan ons perspectief, dat mis ik nu.”

Haar pleidooi: “Luister naar de kritische geluiden, die zijn er niet voor niets. Die mogen net zo goed een plek krijgen in het debat.” Dat gebeurt volgens haar nu te weinig, waardoor ze zich zowel door media (journalisten belden haar amper de afgelopen maanden) als door de overheid met haar voorgenomen 2G-beleid uitgesloten voelt.

De gevolgen hiervan? “Dat mensen ons nu nog moeilijker begrijpen, omdat ze zo geïndoctrineerd zijn door de het verhaal van de overheid.”

Persoonlijke communicatie helpt tegen vaccinatiedrang

In de discussie over 2G klinkt het verwijt dat de overheid hier vooral voor zou kiezen om meer twijfelaars met drang over de streep te trekken, door ze hun kroegentocht of concert af te pakken. Dat dat kan werken, werd in andere Europese landen al zichtbaar. Maar het kan ook anders, blijkt wel uit de discussie over de vaccinatieplicht in de kinderopvang.

Daar, zegt Pierik, zie je dat twijfelende ouders overtuigd kunnen worden op het consultatiebureau, in een een-op-een gesprek met de kinderarts of jeugdverpleegkundige die ze kennen. Simpelweg omdat er tijd is om naar hun vragen en twijfels te luisteren. Dat wordt nu ook wel geprobeerd, ziet Vermeij. Zeker in haar stad, zegt ze, waar laagdrempelig overal vaccins worden aangeboden.

“Je zult mensen in hun zuil moeten benaderen”, zegt Pierik. “De eerste zestig procent komt vanzelf naar je toe voor een prik, en voor de rest moet je hard werken. De les die je uit de ontwikkeling van het vaccinatiedebat in Nederland kunt trekken is dat we in een tijd leven dat je er niet meer op kunt vertrouwen dat mensen vaccineren automatisch accepteren, en dat je óók niet moet vertrouwen op dat je via campagnes en media de boodschap wel over kunt brengen.”

Stop niet met praten met elkaar over vaccineren uit angst, omdat het debat verhardt en gepolariseerd is, is ten slotte de oproep van Nicole Gommers. “Ja, het is een snelkookpandiscussie waar we nu inzitten en de haat over en weer raakt me elke dag. Maar als ik eerlijk ben, raakt het me het meest dat velen hun ‘ik’ vooropstellen. We hebben hier een pandemie te bestrijden. Samen.”

Lees ook:

Medewerkers wel of niet een prik verplichten? De kinderopvang heeft de discussie al gevoerd

Een uitspraak van het Europees Mensenrechtenhof heeft mogelijk gevolgen voor medewerkers in de kinderopvang.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden