Kernramp

Tsjernobyl volgens de échte hoofdrolspelers: ‘We dachten toen niet zoveel na als nu’

Beeld HBO

Tsjernobyl staat wereldwijd in de belangstelling nu de kernramp van 1986 onderwerp is van een zeer goed ontvangen Amerikaans-Britse serie. Het dwingt de werknemers die hielpen bij de rampbestrijding tot een kritische terugblik. ‘Er werd inderdaad veel gelogen.’

Laatst, op een avond, speelde hij alle vijf afleveringen in één keer achter elkaar af. Sindsdien ‘raast het allemaal weer door mijn hoofd’, zegt Sergej Akulilin (63), die ter illustratie met beide handen langs zijn oren wappert. Nergens wordt zo belangstellend naar ‘Chernobyl’ gekeken als in Slavoetitsj, een Oekraïense stad op vijftig kilometer van de voormalige kerncentrale. 

Er wonen evacués uit het toenmalig rampgebied en veel zogeheten ‘liquidators’: mensen die de gevolgen van de kernramp bestreden. Onder hen zijn niet alleen brandweerlieden en soldaten, maar ook voormalig medewerkers van de kerncentrale, zoals Sergej Akulilin.

“Ik bekeek de film alsof ik er zelf in meespeelde”, zegt de turbine-operator met pensioen, die op het moment van de ramp in de kerncentrale aan het werk was.

De vijfdelige miniserie – gemaakt als fictie, maar met de pretenties van een documentaire – gunt de kijker in de eerste aflevering een blik in de controlekamer van reactor 4 van de kerncentrale, waar om 01:23 ’s nachts een explosie een eind maakt aan een test die men daar uitvoerde. Akulilin is dan net aan zijn ploegendienst begonnen in de naastgelegen reactor 3. “We zaten met collega’s thee te drinken, zoals dat gaat, al kletsend, toen we opschrokken van een luide klap, die de grond en de muren deed schudden.”

De alarmlampen van de naastgelegen reactor 4 knipperen vervaarlijk. Akulilin werkt gewoon door, maar als hij later door de gang loopt wordt de kracht van de explosie hem duidelijk. “De twee meter dikke muren waren uit hun voegen geblazen. Het meest angstaanjagende was de aanblik van de centrale hal. Die was compleet verwoest.”

De personeelsleden van de getroffen reactor zijn in paniek, zo is te zien in de film. Is er oorlog uitgebroken? Hebben de Amerikanen de kerncentrale gebombardeerd? Een reeks ijzingwekkende scènes volgt. Dappere technici die poolshoogte nemen bij de reactorkern keren bloedend en brakend terug. De geigerteller begeeft het als het apparaatje de hoge stralingswaarden niet meer aankan. Dan zoomt de camera in op een lokale brandweerman, die hopeloos staat te blussen tussen radioactief puin.

Beeld HBO

“Op vuur gooi je water. Zo denkt een brandweerman nu eenmaal”, zegt Akulilin. Niemand had de man verteld over de aard van de ramp en het stralingsrisico. “Maar bij een hitte van tweeduizend graden verdampt water simpelweg.” 

In de film kleurt de huid van het slachtoffer ter plekke roodbruin. In de daaropvolgende dagen is zijn vrouw in het ziekenhuis getuige van zijn pijnlijke dood. En omdat zij hem nog heeft aangeraakt, sterft ook hun kindje vlak na de geboorte als gevolg van stralingsziekte. Behoudens een aantal details over de huid – “die verkleurde pas na zes dagen” – geeft de film de werkelijkheid weer, weet Sergej Akulilin.

Beeld HBO

Zelf staat hij ook bloot aan hoge doses radioactiviteit als hem, vier uur na de explosie, gevraagd wordt om apparatuur op het dak van reactor 3 uit te schakelen. Van een dagenlang aanwezige walmende grijze rookkolom, zoals in de film te zien is, was geen sprake, zegt Akulilin. Wel herinnert hij zich de blauwachtige gloed van smeulend grafiet: in de film zijn de brokken zwarte grondstof het bewijs dat de kern van de reactor is aangetast. 

De kinderen spelen door

De film ontwikkelt zich tot een ware thriller als Valerie Legasov, een briljante en besluitvaardige kernfysicus, wordt aangesteld om de gevolgen van de ramp zoveel mogelijk in te perken. Minister Boris Sjtsjerbina, een echte partijbons, heeft aanvankelijk moeite om op de expertise van Legasov te vertrouwen, maar geleidelijk legt hij zich bij diens voorstellen neer. Zo worden robots ingezet om puin te ruimen en wordt een beroep gedaan op honderden mijnwerkers om het lekken van radioactief materiaal naar het grondwater te voorkomen.

Beeld HBO

Ondertussen houdt het Centraal Comité in Moskou – met Michail Gorbatsjov zelf aan het hoofd – graag het beeld in stand dat de oppermachtige Sovjetstaat alles onder controle heeft. Terwijl in Zweden radio-activiteit wordt gemeten, in Duitsland de kinderen binnen blijven en in Nederland de spinazie wordt vernietigd, wordt de omgeving van Tsjernobyl niet onmiddellijk geëvacueerd. In Pripjat, de naast de kerncentrale gelegen stad, spelen de kinderen vlak na de ramp gewoon nog op straat. Als de camera inzoomt op de stoeptegels valt daar plots een vogeltje neer. Morsdood.

Het gebrek aan transparantie vanuit de Sovjetleiding ondervond Vasili Markin (71) aan den lijve. Net als Akulilin werkte hij ten tijde van de ramp in de kerncentrale, als leidinggevende van een viermansploeg die op gezette tijden de brandstof van machines moest verversen. “Als specialist wist ik onmiddellijk dat de situatie kritiek was”, zegt Markin. “Ga gauw naar huis, buiten is het gevaarlijk”, had hij een dag na de explosie de kinderen in de speeltuin toegeroepen.

Beeld Sander Soewargana

De afgelopen weken slaagde Markin, net als Akulilin nu inwoner van Slavoetitsj, er ternauwernood in twee afleveringen van de Tsjernobyl-serie te bekijken. Bij sommige scenes moest hij afhaken, vertelt hij, en na afloop kon hij de slaap niet vatten.

Die nacht in 1986, om 23 minuten over 1, was Markin net teruggekeerd van zijn avonddienst. Samen met de buurman, die ook in de kerncentrale werkte, en hun echtgenotes deden ze zich op het balkon van hun flat in Pripjat tegoed aan bier en vis. Toen ze de explosie hoorden klommen ze, gewapend met een verrekijker, naar de negende verdieping, waar ze konden zien dat het mis was. “Doe de ramen dicht en maak de muren en vloeren nat”, maande Markin zijn buren. Zijn eerste emotie was niet angst maar verdriet, herinnert hij zich. “Om al die mensen die de kerncentrale uit de grond hadden gestampt en die gelukkig waren met hun werk.”

Terwijl de film focust op de rampplek bleven in werkelijkheid vele medewerkers van de kerncentrale in de routine van de ploegendienst functioneren. Markin ging de dag na de explosie om vier uur ’s middags aan het werk in de onbeschadigde reactor 1. Het was er wel stikheet, herinnert hij zich; de airconditioning was uitgezet om verspreiding van radioactiviteit tegen te gaan. “Natuurlijk waren we bang. Maar we dachten toen niet zoveel na als nu. We volgden de instructies. Dat was onze taak.”

Vrouw en zoontje zijn weg

Als Markin in de nacht na zijn dienst terugkeert naar zijn huis blijkt Pripjat geëvacueerd. Niemand had hem dat verteld. “Het was doodstil. De straatlantarens brandden, maar in huis was het pikdonker. De rillingen liepen me over het lijf.” Markin had geen idee waar zijn vrouw en eenjarige zoontje heen waren gebracht.

De film geeft een fascinerend beeld van het werk van de liquidators, veelal gewone Sovjetburgers die van heinde en ver kwamen toegestroomd. Ze bewaterden de wegen, ploegden radioactieve grond om en kapten dode bomen. De camera zoomt in op een jongeman die de overgebleven huisdieren in het geëvacueerde gebied moest afschieten. Vasili Markin werkte mee aan het stilleggen van reactor 2 en 3. Sergej Akulinin stond op wacht bij een controlepost om te zorgen dat niemand de verboden zone in kwam en werkte daarna als beheerder van het parkeerterrein voor voertuigen die betrokken waren bij de rampbestrijding.

Beeld HBO

Nu, drie decennia later, verkeren beide liquidators in blakende gezondheid, althans op het oog, terwijl ze toch maandenlang aan radioactiviteit zijn blootgesteld. “Direct na de ramp werd gezegd dat we nog drie, misschien vijf jaar zouden leven”, zegt Markin. “Maar kijk, ik ben er nog.” Twee keer werd hij aan kanker geopereerd, in zijn knie en zijn longen. Sergej Akulilin, die verschillende collega’s zag aftakelen en sterven, rept van ‘een klein beetje trombose’. Nog wekelijks leidt hij toeristen rond bij de kerncentrale en in ‘zijn’ verlaten stad, Pripjat.

De Sovjetparadox

Beide mannen onderschrijven de belangrijkste conclusie van de serie, dat het Sovjetregime meer bezig was met censuur en de partij-ideologie dan met feiten die deskundige onderdanen hen aanleverden. Tijdens een showproces in de laatste aflevering wordt een aantal leidinggevenden van de kerncentrale tot gevangenisstraf veroordeeld, terwijl kernfysicus Legasov aanvoert dat de techniek van de reactor toch echt te wensen overliet. “Dat de kernreactor ontplofte is een gevolg van leugens”, verklaart hij.

“Er werd inderdaad veel gelogen”, beaamt Vasili Markin. “De test met reactor 4 was onnodig, maar de Sovjetleiding wilde nu eenmaal laten zien waartoe we in staat waren.”

Beeld HBO

Paradoxaal genoeg redde een andere ‘Sovjet-eigenschap’ de wereld van een nog grotere ramp: onvoorwaardelijke opoffering. Dat liquidators onder dreiging van wapens of gevangenisstraf naar het rampgebied worden vervoerd, zoals in de film gebeurt, ‘getuigt van te veel fantasie’, zegt Markin. “Talloze mensen kwamen helpen, maar die deden dat toch echt op eigen initiatief.”

Sergej Akulilin sluit zich bij zijn collega aan. “De brandweermannen die in de eerste uren gingen blussen werden niet gebeld. Zij zagen dat er iets mis was, sprongen in de auto en scheurden naar de plek des onheils.” Ter illustratie schetst Akulilin de onmetelijke reactorhal waar hij werkte. Als al die kubieke meters daar aanwezige brandstof en waterstof geëxplodeerd zouden zijn, waren de koelsystemen van alle reactors lamgelegd. “Dan zou half Europa verloren zijn geweest.”

Lovende kritieken

De vijfdelige dramaserie ‘Chernobyl’ over de ramp in de toenmalige Sovjetrepubliek Oekraïne werd geproduceerd door het Amerikaanse HBO en Britse Sky Atlantic en is in Nederland vooralsnog alleen via een betaald seriepakket van Ziggo te bekijken. Vanaf april 2020 zendt de Vlaamse zender Canvas de serie uit.

De filmreeks is fictie, maar scenarioschrijver Craig Mazin en regisseur Johan Renck hebben met overwegend historische karakters en authentieke filmbeelden geprobeerd de werkelijkheid van april 1986 zo dicht mogelijk te naderen. Met succes: een maand na de première op 6 mei gaven kijkers wereldwijd de hoogste score ooit in de filmlijst IMDb.

De filmreeks is deels gebaseerd op het boek ‘Wij houden van Tsjernobyl’ van Nobelprijswinnares Svetlana Aleksijevitsj uit Wit-Rusland, het land dat het meest getroffen werd door de ramp. Volgens de schrijver heeft de serie in haar land de houding over de ramp voorgoed veranderd. “Er is iets in het kwaad dat zorgen baart, namelijk dat het zich niet altijd openlijk manifesteert. En dat er vaak veel verwarring is.”

De Oekraïense historicus Sergej Plochii, die uitputtend onderzoek deed naar de ramp, is onder de indruk van de serie, maar waarschuwt voor het oneigenlijke beeld van de Sovjet-Unie dat wordt neergezet. “Het was wel degelijk een totalitair systeem, maar er was niet overal KGB aanwezig om de onderdanen te dwingen hun werk te doen. Mensen deden het omdat ze het als hun plicht zagen.”

Naar de gevolgen van de kernramp in Tsjernobyl is het nog altijd gissen. Zeker is dat direct na de ontploffing tientallen liquidators om het leven kwamen wegens brandwonden of een overdosis radioactieve straling. De schattingen van het aantal slachtoffers op lange termijn – bijvoorbeeld als gevolg van kanker – lopen in de duizenden tot tienduizenden.

Lees ook:

‘Chernobyl’ is naast een fantastische serie ook een parabel voor onze tijd

De HBO-serie ‘Chernobyl’ is indringend, en laat zonder overbodige woorden zien wat het belang is van feiten en onafhankelijke wetenschap.

‘Nacht in Tsjernobyl’ beschrijft de grootste kernramp ooit, door de ogen van tientallen betrokkenen

33 jaar na ‘Tsjernobyl’ schrijft een Britse journalist een boek waarin tegenstanders van kernenergie hun gelijk op iedere pagina bevestigd zien.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden