Spellingchaos

Trouw stopt met rebelse spelling en schrijft eindelijk ook ‘pannenkoek’

Beeld Werry Crone

Na vijftien jaar rebellie omarmt Trouw vanaf dit jaar alsnog de officiële ‘groene’ spelling. ‘Pannekoek’ en ‘kerkeraad’ zonder tussen-n zijn nu verleden tijd, tot opluchting van veel lezers én redacteuren.

Renate van der Bas, tv-recensente bij Trouw, begint spontaan te juichen. “Yeahhh!”, roept zij aan de telefoon als ze hoort dat haar krant de alternatieve ‘witte’ spelling afschaft en overstapt op de officiële ‘groene’. Wit? Groen? Lezers zullen er weinig van merken, behalve dat Trouw her en der een extra tussen-n gaat gebruiken. Pannekoek wordt pannenkoek, hondebaan hondenbaan en zielerust zielenrust.

Waarom stemt deze futiele verandering iemand zo vrolijk? Wel, afgelopen jaar tikte Van der Bas ‘schapenkeutels’, groen gespeld. De eindredactie verbeterde dat in ‘schapekeutels’, conform de huisregels. En toen kreeg Van der Bas op haar kop van boze lezers. “Ze eisten ‘schapenkeutels’”, zegt ze. “Trouw-taalcolumnist Peter-Arno Coppen schaarde zich achter hen. Zelfs hij wist kennelijk niet dat Trouw er een afwijkende spelling op nahield.” Van der Bas voelde zich gemangeld. Nu de krant de groene standaard omarmt, haalt zij opgelucht adem. “Misschien dat ik alsnog smartengeld ga vragen, mét tussen-n”, grapt ze.

Trouw wijkt sinds 2006 van de staatsspelling af. Dat levert veel klachten op. Maaike van Houten, redacteur religie, kan erover meepraten. Telkens als ze ‘kerkeraad’ schrijft, moet ze aan lezers en geïnterviewden uitleggen dat dit geen fout is maar een bewuste keuze van de krant. Zelf heeft ze de afwijkende spelling altijd onbegrijpelijk gevonden. “Ik vind dat je je gewoon aan de officiële spellingregels moet houden”, zegt ze. “Je mag er best kritiek op hebben, maar je rijdt toch ook niet door rood als je het niet eens bent met de verkeersregels?” Het is een pak van haar hart dat ze nu ‘kerkenraad’ mag schrijven.

In de praktijk glipten er overigens al veel ‘kerkenraden’ tussen de mazen door. Trouw spelde dit woord de afgelopen vijf jaar in 66 artikelen zónder tussen-n, en in 62 artikelen mét. Ook veel eindredacteuren hebben moeite met de interne spellingregels. Bovendien is de spellingchecker in Trouws tekstverwerker 100 procent groen.

Daarom nemen de eindredactie en de hoofdredactie nu een ferm besluit: na vijftien jaar keert Trouw terug naar de staatsspelling die kinderen op school leren en die verplicht is voor ambtenaren. Dit voorkomt hopelijk veel inconsequenties en al dan niet vermeende fouten. En ergernis – zowel bij lezers als bij redacteuren.

Rebellerende media

Op zich had de krant goede redenen om de officiële spelling in 2006 vaarwel te zeggen. De Taalunie, die namens de overheid de staatsspelling bewaakt, had vrij kort achter elkaar – in 1995 en 2005 – twee spellinghervormingen doorgevoerd zonder met professionele taalgebruikers van de media te overleggen. Dit had veel kwaad bloed gezet. Bovendien klonk er vanaf 1995 stevige kritiek op het Groene Boekje, dat de spellingregels en de woordenlijst van de Taalunie bevat. Het nieuwe boekje stond volgens critici vol fouten en ongerijmdheden. En de herziene regels voor de tussen-n zouden te complex zijn.

Taalpublicist Wim Daniëls spuide zijn ongenoegen direct na de eerste hervorming. Samen met Felix van der Laar noteerde hij in het boek ‘Spellingchaos’ (1996) wat er allemaal niet deugde aan het Groene Boekje van destijds. “Het was een aanfluiting van A tot Z”, vindt hij ook nu nog. “De regel voor de tussen-n bestond uit een hoofdregel met twee subhoofdregels en vijf uitzonderingsregels. Heel dwaas. Het viel niet uit te leggen.”

De spellingherziening van 2005 leidde her en der tot verzet.Beeld Huibers, Rob

Bij de tweede spellingherziening in 2005 sleutelde de Taalunie opnieuw aan de tussen-n. Een bescheiden correctie, heette het. Maar voor veel media vormde dit nieuwe ‘staatsdictaat’ de druppel. Ze kwamen in verzet, aangespoord door toenmalig Volkskrant-redacteur Bas van Kleef. Hij belde kranten, bladen en omroepen op om samen te gaan muiten. Trouw sloot zich aan, net als de NRC, vier opiniebladen (Elsevier, Vrij Nederland, HP/De Tijd en de Groene Amsterdammer), de NOS, het Genootschap Onze Taal, Planet Internet en tekstschrijversvereniging Tekstnet. Ze groepeerden zich in het Platform de Witte Spelling en stelden eenvoudiger spellingregels en een alternatieve woordenlijst op. Het resulteerde op 16 augustus 2006 in het Witte Boekje, de rebellenversie van het Groene Boekje.

Zoek de verschillen

Het verschil tussen wit en groen zit in allerlei details: wel of geen kapitalen; los, aaneen of met een koppelteken; wel of geen accenten, enzovoort. Maar de gemoederen raakten het sterkst verhit door die tussen-n. Hoe zit dat nou precies?

Bij de groene spelling hangt de tussen-n in samenstelling van twee zelfstandige naamwoorden vooral af van de meervoudsvorm van het linkerdeel. Het is ‘pannenkoek’ omdat pan alleen een meervoud heeft op -en (pannen). Daarentegen schrijf je ‘groenteman’ zonder tussen-n, omdat groente naast een meervoud op -en (groenten) ook een meervoud heeft op -es (groentes). Veel te lastig, vonden critici, want het vereist taalkundige kennis over meervoudsvormen.

De witte spelling werkt daarom anders. De tussen-n is er in principe vrij; taalgebruikers mogen hun eigen gevoel volgen. Maar in dat gevoel zitten wel een paar tendensen, aldus de samenstellers van het Witte Boekje. Zo zouden mensen geneigd zijn tot een tussen-n als het linkerdeel van het woord doet denken aan een meervoud; dus ‘hordenloop’ (meerdere horden) versus ‘spinneweb’ (één spin). Ook als het linkerdeel een persoon is, zouden mensen graag een tussen-n zien: ‘boerenpet’, ‘vrouwenhart’, enzovoort.

Deze witte ‘tendensen’ waren slechts bedoeld als richtlijn, niet als strikte regel. Desondanks maakte Jaap de Berg er bij Trouw een wet van. In 2006 was hij oud-hoofdredacteur, maar nog wel auteur van het Schrijfboek met de redactionele huisregels. Voor de nieuwe editie van het Schrijfboek stelde hij de witte suggestie ‘alleen een tussen-n bij een meervoud of bij een persoon’ verplicht. Redacteuren moesten voortaan ‘kerkeraad’ (raad van één kerk) schrijven, tenzij ze doelden op een ‘kerkenraad’ (raad van meerdere kerken).

Wat in de praktijk het handigst werkt

Trouw gooit dit systeem nu dus overboord. De Berg noemt dat ‘best jammer’, want hij vond de regels logisch en ze kwamen overeen met wat mensen decennialang op school hadden geleerd. “In 2006 ging Trouw in feite terug naar de tussen-n-regel van vóór 1995”, zegt hij. Toch heeft hij er begrip voor dat de krant nu een andere keuze maakt. “Het gaat erom wat in de praktijk het handigst werkt. De eindredactie vindt de huisregels lastig. Lezers klagen erover. Dan moet je iets doen.”

Ton den Boon, hoofdredacteur van de Dikke Van Dale en Trouw-taalcolumnist, juicht het toe dat de krant alsnog voor groen kiest, vooral omdat hij de uniformiteit van de spelling belangrijk vindt. “De hervormingen van 1995 en 2005 waren bedoeld om de eenheid in de spelling te herstellen. Ik vond het daarom onhandig dat er naast de groene spelling een witte bij kwam. Zoiets is niet prettig voor leerlingen. Tegelijk begreep ik de hang naar vrijheid. Je hóórt zo’n tussen-n niet eens, dus waarom zou je hem dan schrijven?”

De Dikke Van Dale is meegegaan met de officiële spelling. Het woordenboek zou zich uit de markt prijzen als het een andere koers ging varen. Maar ook inhoudelijk kan Den Boon uitstekend met de staatsspelling leven. “Ik vind de groene spelling redelijk consistent, zelfs wat betreft de tussen-n. Je schrijft altijd kippenhok, ook als er maar één kip in zit. Wij hadden vroeger thuis een hok met twee kippen. Soms ging er één dood. Volgens de oude Trouw-spelling zou datzelfde kippenhok dan een kippehok worden. Je moet de werkelijkheid dan steeds opnieuw interpreteren. Dat maakt het lastig.”

Hoe meer, hoe beter

Johan Van Hoorde, senior beleidsadviseur van de Taalunie, vindt het ook fijn dat Trouw op groen overstapt. “Uit psychologisch onderzoek weten we dat mensen woordbeeldspellers zijn, geen regelspellers”, zegt hij. “Ze spellen volgens het woordbeeld dat ze gewend zijn. Dus hoe meer instanties de officiële spelling hanteren, hoe gemakkelijker de schriftelijke communicatie verloopt.”

Van Hoorde gaf leiding aan de spellinghervormingen van 1995 en 2005. Hij legt graag even uit waar het destijds om begonnen was. “In het verleden dachten mensen wel eens dat het onze hobby was om de spelling te veranderen”, zegt hij. “Dat we daar op geilden, om het even populair uit te drukken. Maar het was een opdracht van de overheid, voortgekomen uit de wens van heel veel taalgebruikers.”

Er moest iets aan de spelling gebeuren omdat de laatste hervorming nog stamde uit 1954. Daarna was het Groene Boekje nooit geactualiseerd, en de spellingregels evenmin. In 1954 was de beruchte regel ingevoerd waarbij de tussen-n afhangt van de vraag of je iets als een enkelvoud of een meervoud opvat. “In de praktijk ontstond daar grote verwarring over”, zegt Van Hoorde. “Mensen hadden er last van.” Waarom was het ‘krantelezer’, maar ‘krantenjongen’? Waarom ‘bessesap’ naast ‘bessenjam’? En wat moest je met een nieuw woord als ‘boeke(n)bon’, dat niet in het Groene Boekje uit 1954 was opgenomen omdat het woord toen nog niet bestond?

De chaos was compleet doordat in 1954 eveneens de dubbelspelling was geïntroduceerd. Je mocht voortaan zowel ‘cultuur’ als ‘kultuur’ schrijven, zowel ‘eksemplaar’ als ‘exemplaar’. Het werd zo’n zootje dat mensen om strakkere regels vroegen. De overheid stelde twee spellingcommissies in, maar die beten hun tanden erop stuk. In 1980 werd de Taalunie opgericht, met als eerste opdracht: maak de spelling weer uniform en actueel.

‘Spelling is een non-issue’

Vlekkeloos verliep het niet. “We hadden in 1995 wat meer draagvlak moeten zoeken”, erkent Van Hoorde. Dan was het wellicht niet zo geëscaleerd. Maar over het eindresultaat is hij tevreden. “Nu het stof is gaan liggen, is spelling een non-issue geworden. Mensen zijn er niet meer zo mee bezig. Dat is een goed teken.”

Beide kampen stellen zich inmiddels gematigder op. De Taalunie heeft langdurige ‘spellingrust’ beloofd. Het nieuwe Groene Boekje uit 2015 bevatte daarom geen grote verschuivingen. De unie luistert ook beter naar praktijkmensen en stelt zich soepeler op. Zo mag je naast ‘sterkedrank’ nu ‘sterke drank’ schrijven, en ‘ict’ naast ‘ICT’.

Van de witte rebellie is weinig over. Het front is uiteengevallen. Het Platform de Witte Spelling hield het na drie vergaderingen voor gezien. Zelfs het Witte Boekje bestaat niet meer onder die naam. Sinds 2015 leeft het voort als ‘Spellingwijzer Onze Taal’, en de eerstgenoemde spelling in de woordenlijst is de groene; de afwijkende spelling komt daarna en heet nu ‘alternatief’ in plaats van ‘wit’. Andere media, zoals de NRC, de Volkskrant en de NOS, houden in naam nog vast aan wit, maar in de praktijk hanteren zij volgens Ton den Boon een variabele mengvorm van wit en groen. Hij beschouwt wit als een aflopende zaak, ook omdat er elk jaar een nieuwe lichting groene schoolkinderen bij komt.

De kritiek is aangekomen

Toch was de opstand de moeite waard, vinden de rebellen van weleer. Jaap de Berg: “We hebben de overheid laten voelen dat je een drastische spellingwijziging niet zonder overleg doordrukt. Daardoor hebben we nu spellingrust.” Wim Daniëls, ooit medesamensteller van het Witte Boekje, beaamt dat. “Dankzij onze kritiek heeft de Taalunie veel verbeterd. De woordenlijst van het Groene Boekje uit 2015 is echt goed, al zijn de spellingregels nog steeds ontoegankelijk en onvolledig uitgelegd.”

De Berg waarschuwt er overigens voor dat de overstap naar groen niet alle problemen zal oplossen. Zo schrijven we vanaf nu ‘grenzeloos’ en ‘ideeëloos’ omdat woorden met achtervoegsels als -loos of -lijk volgens de groene regels meestal geen tussen-n krijgen. Dat zal vaak fout gaan, verwacht hij. Hetzelfde geldt voor versteende uitdrukkingen als ‘apekool’ en ‘takkewijf’. “Ach, foutjes zul je altijd houden”, relativeert hij. “Zo erg is dat niet. Redacteuren kunnen beter wat meer aandacht besteden aan zinsconstructies, stilistische vaardigheden en inhoud. Dat is veel belangrijker dan die tussen-n.”

De groene spelling is te vinden op: woordenlijst.org

De witte, tegenwoordig alternatieve geheten, staat op: spellingsite.nu

Uit het archief (2006): Witte spelling biedt veel meer vrijheid

Bij de introductie van het Witte Boekje in 2006 was spellingvrijheid de leidraad. Het leidde tot weerstand onder docenten Nederlands.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden