Shenzhen

Shenzhen wil omhoog over de rug van Hongkong, maar gaat dat ook lukken?

Een straat in de snelgroeiende Chinese stad Shenzhen. Beeld REUTERS

De onrust in Hongkong heeft zijn weerslag op het vertrouwen van bedrijven in de stad. Het naastgelegen Shenzhen wil de leidende rol van de voormalige Britse kolonie overnemen. Maar het gebrek aan vrijheid speelt Shenzhen parten.

Lang was het in Shenzhen de gewoonte dat de juf of meester bij de opening van het nieuwe schooljaar aan ieder kind vroeg waar het vandaan kwam. In de klas, op de werkvloer en in de metro gonzen de dialecten van migranten. Pas recent zijn er ook schoolkinderen die geboren zijn in de splinternieuwe stad.

Shenzhen staat bekend om de maakindustrie, om de fabrieken en werkplaatsen met ongeschoold personeel aan meterslange lopende banden. Het was een kleurloze megastad als alle andere megasteden in China, met twintig miljoen inwoners de op drie na grootste. Maar nu is Shenzhen zo ‘hip and happening’ dat de stad buurman Hongkong in de schaduw zet. Een stad van de toekomst, met een metro die veel jonger en gelikter is dan die van Shanghai, en hoogbouw met meer smaak en fantasie dan de betonnen kolossen in andere megasteden.

Gemiddeld zijn de inwoners van Shenzhen nog geen dertig. Hoogopgeleide technici, ontwikkelaars van de laatste digitale snufjes, en bevlogen ondernemers uit heel China trekken naar het zuiden waar ze opgaan in een ecosysteem van incubators en start-ups. De hoofdkantoren van de meest innovatieve bedrijven van China zijn er gevestigd, zoals digitale gigant Tencent en drone-ontwikkelaar DJI. Aan de zuidoostgrens van het land, pal naast Hongkong, gebeurt het en daar wil iedere jonge Chinees bij zijn. En ook Peking verlegt zijn aandacht van de voormalige Britse kolonie naar Shenzhen. Dat moet de nieuwe hub worden, de financiële metropool die multinationals en financiële dienstverleners naar het vasteland van China gidst.

Half augustus presenteerde de centrale regering in Peking een masterplan. Shenzhen wordt een modelstad, voorloper van de hoogwaardige economie die China in 2035 wil zijn: met ‘uitmuntende concurrentiekracht en innovatieve capaciteiten’. De stad mag beleid gaan maken dat niet alleen technologische innovatie stimuleert, maar ook de financiële en buitenlandse handel.

Daarmee mag Shenzhen opnieuw een voorsprong nemen op de rest van het land. Het was al eerder een modelstad. Deng Xiaoping benoemde de stad in 1980 tot proefkonijn: een speciale economische zone. Achter prikkeldraad en checkpoints mocht de uitverkoren plaats proberen hoe dat werkt, zo’n markteconomie.

Terwijl de rest van de economie in China nog de wenken van Peking volgde, kreeg Shenzhen zelfs een eigen aandelenbeurs die uitgroeide tot de op zeven na grootste ter wereld. Veel buitenlandse bedrijven zetten er voor het eerst voet op Chinese grond. Het leverde miljarden aan investeringen op – vooral in fabrieken die artikelen voor de export produceerden.

Werknemers van internetgigant Tencent in Shenzhen staan buiten het bedrijf in de rij om hun bonus te ontvangen. Beeld Getty

Innovaties

Van dat imago wil de stad nu af, en Française Francine Hadjisotiriou doet er hard haar best voor. Als general manager bij de Zuid-Chinese afdeling van de Europese Kamer van Koophandel heeft ze het op zich genomen de stad een nieuw imago te geven. Een moeilijke klus. “We krijgen hier vooral zakenreizigers, Shenzhen is geen voor de hand liggende toeristische trekpleister. Dat betekent dat weinig mensen thuis vertellen wat ze nu toch weer gezien hebben. En we hebben nog last van het imago van vijftien jaar geleden: vol fabrieken en zwaar vervuilde lucht. Maar het is lang niet zo vervuild als in bijvoorbeeld Shanghai, en de controleurs zijn hier heel streng.”

Hadjisotiriou kan wel uren doorgaan over de innovaties die hier onder haar neus plaatsvinden – door Chinese én door buitenlandse bedrijven. “Het is hier extreem dynamisch”, zegt Hadjisotiriou met een knikje naar de bouwplaatsen waar ze vanuit haar kantoor op uitkijkt.

Die dynamiek vind je in iedere hoek van de lokale economie. Vroeger ging innovatie om het businessmodel: buitenlandse bedrijven deden anders, vaak efficiënter zaken dan Chinese concurrenten. “Nu gaat het ook om het product. Ondernemers vragen zich af wat hun bestaansrecht is als ze op hetzelfde niveau zitten als hun Chinese concurrenten.”

Beeld Brechtje Rood

Jurist Choy Yiu Chan houdt kantoor in Hongkong, op een uur rijden van hartje Shenzhen. Ze overwoog om zich in Shenzhen te vestigen. “Je komt er leuke mensen tegen die niet te beroerd zijn om hun mouwen op te stropen. In Hongkong zijn er alleen bankiers en advocaten.”

Shenzhen mag dan leuk en dynamisch zijn, Hongkong met zijn Britse wortels aan de andere kant van de grens is veel efficiënter. In haar kantoor in hartje Hongkong doet Chan voor hoe snel de ambtenaren hier hun stempels zetten. Even een paar documenten legaliseren is zo gebeurd. “En dan verontschuldigen ze zich nog als er een minuutje vertraging is.”

Toch is Hongkong een beetje passé. Het eiland is vol, heeft weinig manoeuvreerruimte voor innovatieve start-ups, en is al lang niet meer zo belangrijk als doorvoerhaven naar het vasteland van China als vroeger. Hongkong moet het hebben van de financiële sector, maar die maakt zich grote zorgen over de politieke onrust. Het idee dat Shenzhen de rol van Hongkong overneemt, is dus zo gek nog niet. Zelfs al zou de Communistische Partij Hongkong niet willen vervangen, met de ambitie om van Shenzhen een ‘voorbeeldstad’ te maken, voert ze de druk op de stadstaat wel op.

Kaput

“Hongkongs speciale status is voorbij. Kaput. Fini. Terminado”, schrijft Dan Harris van internationaal opererend advocatenkantoor Harris Bricken op zijn blog. Hij ziet dat bedrijven hun activiteiten in Hongkong afbouwen, personeel verplaatsen en zelfs overwegen om voor nieuwe kantoren een andere thuishaven te zoeken. “Ik zeg niet dat dit soort dingen morgen al te merken zijn, of zelfs over een maand. Maar het is begonnen en die ontwikkelingen zullen in sneltreinvaart gaan als China’s leger binnentrekt, wat vrijwel onvermijdelijk is. Binnen twee jaar is Hongkong een heel andere plek dan vandaag.”

Of het Chinese leger nu wel of niet binnentrekt, het vertrouwen in de stad lijdt zwaar onder de suggestie alleen al. Het aantal werkvisa dat aan buitenlanders is verstrekt, nam in augustus met 7 procent af ten opzichte van het jaar ervoor. De aandelenkoers op de beurs van Hongkong maakte in de eerste week van september een snoekduik, en financiële barometer Fitch besloot de economie een standje lager in te schalen.

Chinees gezin op de brommer in Shenzhen. Beeld AFP

Onvoorspelbaar

Al is Shenzhen goed op weg, toch heeft de stad niet per se de beste kaarten om in het gat van Hongkong te springen. Singapore lijkt een alternatief, of zelfs Vietnam. Want Shenzhen blijft een Chinese stad, met Chinese nadelen. Net als in steden met een langere staat van dienst, zoals Shanghai of Peking, klagen ondernemers over de financiële en juridische infrastructuur. Wetgeving is onvoorspelbaar en niet bepaald transparant.

“Ondernemers weten bijvoorbeeld dat er nieuwe regels aankomen, maar wat precies en wanneer, blijft vaak lang onduidelijk”, zegt Hadjisotiriou. “Bedrijven hebben meer helderheid, meer communicatie en praktische steun nodig bij hun zaken in China.”

Start-ups hebben vaak de mankracht niet om alle regels bij te houden en er adequaat op te reageren. Meer dan de helft van de bedrijven heeft de schaal van het midden- en kleinbedrijf, en dan vooral in de dienstensector: werving en selectie, juristen en consultants die de maakindustrie bijstaan.

Wil Shenzhen de rol van financiële hub op zich nemen, dan moet er nog wel het een en ander gebeuren. Frank Ernst, die in Hongkong werkt als manager bij een Nederlands bedrijf, vergelijkt de stad met Eindhoven. “Net als Eindhoven ligt Shenzhens hele geschiedenis in de maakindustrie, in de technologie. De stad binnenkomen is heel omslachtig, met visa, de douane, enzovoorts. Dat wekt geen vertrouwen. Mensen in de finan­ciële wereld willen sowieso geen drie uur reizen om even een deal te sluiten.”

Een winkel in Shenzhen. Beeld Getty

Restricties

Dat de top van de Communistische Partij Shenzhen wil transformeren, betekent nog niet dat het ook lukt om vertrouwen van het internationale bedrijfsleven te winnen. Hadjisotiriou herinnert er fijntjes aan dat Shanghai in het vorige decennium werd gezien als dé nieuwe financiële hub in Azië. Ook toen moest de Chinese stad concurreren met de autonome regio Hongkong én met Singapore en Tokio.

Volgens de Amerikaanse Kamer van Koophandel is daar vooralsnog weinig van terechtgekomen. Zo zijn de restricties op de kapitaalmarkt nog altijd niet opgeheven. “Als dat niet gebeurt, is de ambitie van Shanghai om een internationaal financieel centrum te worden niets waard”, schreven de Amerikanen in een rapport eerder dit jaar.

Eén element zal in Shenzhen, net als in Shanghai ontbreken: vrijheid. “China heeft twaalf vrijhandelszones, en geen ervan is een groot succes. Dat komt omdat ze niet de vrijheden hebben die Hongkong heeft”, zegt bankier en commentator Richard Harris (geen familie van advocaat Dan Harris) in een video van de South China Morning Post.

Zo spreken jonge mensen in Shenzhen vaak onvoldoende Engels en missen ze de ervaringen die hun leeftijdsgenoten in Hongkong wel hebben. Als Frank Ernst de grens oversteekt, valt hem op hoeveel bedrijven niemand in huis hebben die Engels spreekt. “Dan hebben ze één vrouw in dienst die mij mag rondleiden. Een beetje amateuristisch in de zakenwereld.” Jurist Choy Yu Chan beaamt dat. “Hongkong is veel internationaler. Mijn Uber-chauffeur heeft al meer landen gezien dan ik.”

Shenzhen – of welke andere stad op het vasteland dan ook – kan het dus moeilijk krijgen als potentiële opvolger van Hongkong. Zoals Richard Harris zegt over die laatste stad: “Als we nog niet bestonden, zou Peking ons moeten uitvinden.”

Lees ook:

‘Jongeren Hongkong moeten zich beheersen’

De jongeren van Hongkong hebben nog veel te leren, vindt professor Lau Siu-kai. Ze moeten zelfbeheersing tonen in de omgang met de ‘grote broer’: communistisch China.

De vrije geest van Hongkong staat op het spel

Hongkong is een trotse handelsstad, met een traditie van hard werken, elkaar de ruimte gunnen en zeggen waar het op staat. ‘Iedereen respecteerde elkaar. Nu is alles zo gepolariseerd.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden