De Basiliuskathedraal en het Kremlin aan een verlaten Rode Plein.

CoronacrisisRusland

Rusland kraakt en piept onder coronacrisis

De Basiliuskathedraal en het Kremlin aan een verlaten Rode Plein. Beeld AFP

Na een aanvankelijke ontkenning is de ernst van de coronacrisis ook tot Rusland doorgedrongen. De vraag is of het land zo'n crisis wel aankan.

Het eerste dat ­opvalt, is de stilte. De muur van ­lawaai die eigen is aan een miljoenenstad is goeddeels verdwenen. Tussen de flatgebouwen hoor je zingende roodborsten en koolmezen, eerder steevast overstemd door het geraas van ontelbaar veel auto’s. De drukke doorgangsweg iets verderop oogt als op een vroege zondagmorgen. Normaal levendige straten in het centrum bieden een ­desolate aanblik. Moskou in lockdown is letterlijk een verademing. Een luchtje scheppen na een dag in quarantaine is nu dubbel aangenaam.

Dat is ook geen wonder. Meteen na de rigoureuze inperking van de bewegingsvrijheid door burgemeester Sergej Sobjanin begin vorige week hebben miljoenen Moskovieten de stad verlaten om het verloop van de coronacrisis op hun datsja’s af te wachten. Het wegverkeer in de stad is met 80 procent afgenomen. Hetzelfde geldt voor de metro en, in iets mindere mate, de trein.

De bevolking heeft massaal gehoor gegeven aan de oproep thuis te blijven en alleen voor het hoognodige de deur uit te komen. Wie de directe omgeving van eigen huis verlaat en het quarantaineregime schendt, riskeert een boete of gevangenisstraf. Afgelopen weekend arresteerde de politie een man die zijn hond uitliet waar dat niet mocht, de hond in verwarring achterlatend.

Opnieuw meer dan duizend doden

Rusland heeft donderdag voor de derde dag op rij een recordtoename van nieuwe besmettingen met het coronavirus gemeld. De afgelopen 24 uur is bij 1459 mensen het longvirus vastgesteld. Het dodental in Rusland is met dertien gestegen tot 76. Het aantal Russische besmettingen staat op 10.131. De afgelopen dagen is het aantal besmettingen flink opgelopen.

Grens met China op slot

Tot vorige week leek de ernst van de situatie nog nauwelijks door te dringen tot het gros van de Russen. Het aantal besmettingen in het grootste land ter wereld bleef opmerkelijk laag, zeker in vergelijking met de situatie in omringende regio’s. Dat was te meer opvallend, gezien de meer dan 4000 kilometer lange gemeenschappelijke grens met China, die eind januari op slot ging.

Werden de werkelijke cijfers verzwegen, of was Rusland op miraculeuze wijze de dans ontsprongen? Hoe dan ook, de echte ellende leek zich op veilige afstand van de eigen landsgrenzen af te spelen. Wel werden mensen die terugkeerden uit risicolanden als Italië of Spanje op de vliegvelden ­gecontroleerd en zo nodig in gedwongen quarantaine gezet.

Ook de autoriteiten gaven geen ­enkele aanleiding tot zorg. Tot ver in maart werd de Russen op het hart ­gedrukt dat er ‘geen epidemie’ was, en president Vladimir Poetin zei monter dat de situatie ‘onder controle’ was. In tegenstelling tot veel andere wereldleiders hield hij zich lange tijd op de achtergrond en zag hij geen aanleiding zich rechtstreeks tot de bevolking te richten.

Dat deed hij voor het eerst op 25 maart, naar verluidt nadat burgemeester Sobjanin hem had ingelicht over de zorgwekkende ontwikkelingen in de hoofdstad. Tot veler verbazing gaf Poetin de Russen een week lang simpelweg vrij met behoud van inkomen, maar zonder duidelijk te maken wie dat dan zou moeten betalen, en waarvan.

Een vrouw draagt beschermende kleding op straat. Beeld AFP

Russen gingen op onverwachte ‘vakantie’

Hij liet de concrete invulling van aanvullende maatregelen over aan de regionale leiders. Veel mensen grepen de ­onverwachte ‘vakantie’ dankbaar aan om de natuur in te trekken en onbekommerd te gaan barbecueën, anderen boekten een lastminute naar de badplaats Sotsji aan de Zwarte Zee en trokken massaal naar de kust. De aanbeveling onderling afstand te houden leek aan dovemansoren gericht.

De Moskouse autoriteiten reageerden met onverholen irritatie op de televisiebeelden van de vrolijke recreanten en kondigden met onmiddellijke ­ingang drastische maatregelen af om de burgers aan huis te kluisteren. Parken en andere openbare ruimtes gingen op slot. Cafés en restaurants waren al eerder gesloten. Schoorvoetend volgden ook Russisch-orthodoxe kerken, waar gelovigen al eerder was gevraagd geen iconen meer te kussen.

Boodschappen doen bleef toegestaan, maar alleen bij de dichtstbijzijnde supermarkt of apotheek. De hond uitlaten of vuilnis buiten zetten, mocht ook nog. De provincie Moskou stelde een vergelijkbaar regime in, en vrijwel alle verkeer met het buitenland werd stilgelegd.

Sobjanin beloofde met een ‘slim ­systeem’ de bewegingen van de Moskovieten te zullen controleren, bijvoorbeeld via mobiele telefoons en camera’s. Mensenrechtengroeperingen vrezen dat de overheid de hiermee verworven ervaring ook nog kan inzetten lang nadat de coronacrisis is geweken.

Volgens het Kremlin is het aan de landelijke en regionale maatregelen te danken dat de verspreiding van het ­coronavirus in Rusland tot dusverre binnen de perken is gebleven, en is er belangrijke tijd gewonnen. Buiten Moskou nadert de bouw van een speciaal ziekenhuis voor coronapatiënten zijn voltooiing. Verschillende bestaande ziekenhuizen zijn geheel toegerust om met het coronavirus besmette mensen te behandelen. Problematisch is dat sommige andere ziekenhuizen waar ­coronapatiënten zijn beland in quarantaine zijn gegaan, wat de zorg voor ­andere zieken bemoeilijkt.

Nu bijna 9000 zieken 

Volgens artsen is er nog voldoende capaciteit en zijn er alleen in Moskou nog duizenden ic-bedden vrij, maar het aantal coronagevallen groeit snel en de dynamiek is vergelijkbaar met die in ­andere Europese landen. In heel Rusland zijn er inmiddels 8672 patiënten geregistreerd, van wie ­ongeveer twee derde in Moskou. Onder hen zijn een populaire zanger, enkele leden van de Moskouse gemeenteraad en de hoofdarts van een van de ziekenhuizen, die kort tevoren nog president Poetin de hand had geschud. Het aantal geregistreerde besmettingen groeit met soms meer dan 1000 per dag. Tot nu toe zijn zeker 63 met corona besmette Russen aan de ziekte overleden.

Politieagenten surveilleren over een verlaten Rode Plein in Moskou.Beeld AFP

Oud-minister van volksgezondheid en nu topambtenaar op dat ­ministerie, Viktoria Skvortsova, verwacht dat de piek over een week of twee wordt bereikt. Poetin heeft in een tweede televisietoespraak de ‘betaalde vakantie’ verlengd tot en met 30 april. Meteen daarop volgen de feestdagen van 1 mei en 9 mei (de viering van de overwinning op Hitler-Duitsland), wat betekent dat de Russen pas op zijn vroegst tegen half mei weer aan het werk gaan. Tijdens een videoconferentie met medisch specialisten noemde Poetin de situatie dinsdag ‘niet eenvoudig, maar absoluut niet hopeloos’.

Korten op gezondheidszorg

De coronacrisis is een stresstest voor de Russische gezondheidszorg. Het land krijgt de rekening gepresenteerd voor het jarenlang korten, onder het mom van ‘optimalisering’. In 2000 telde Rusland nog ruim 10.000 ziekenhuizen, een aantal dat sindsdien is gehalveerd, met als gevolg dat vooral in de provincie voor veel mensen nauwelijks medische zorg voorhanden is.

Zelfs dichterbij het veel beter geoutilleerde Moskou blijkt dat er voor medisch personeel een schrijnend gebrek is aan mondkapjes, handschoenen en andere beschermende middelen. Tientallen ziekenhuizen hebben liefdadigheidsinstellingen om hulp gesmeekt om de tekorten aan te vullen.

Ook als de epidemie voorbij is, zal de coronacrisis in Rusland, net als elders, verstrekkende economische gevolgen hebben, waaronder een golf aan faillissementen en een snelle groei van de werkloosheid. Maar waar andere landen de grootschalige inkomstenderving deels uit de staatskas compenseren, gaat de Russische overheid niet veel verder dan het verlenen van uitstel van belastingbetaling en dat is niet voldoende om lonen en huren te kunnen betalen. Het midden- en kleinbedrijf luidt de noodklok. Nu al is duidelijk dat vooral in de dienstverlenende sector velen niet van deze klap zullen herstellen.

Staatsbegroting staat ‘op springen’

Volgens de Moskouse burgemeester is er simpelweg geen geld om alle nood te lenigen en staat de begroting ‘op springen’. De crisis treft Rusland op een toch al precair moment, nu de olieprijzen zijn gekelderd tot het laagste niveau in achttien jaar, wat de waarde van de roebel omlaag heeft gedreven. De staatsbegroting is gebaseerd op een olieprijs van 42 dollar per vat Russische olie, terwijl die is gedaald tot onder de 20 dollar. Zelfs als die situatie verbetert, lijken grootschalige bezuinigingen onvermijdelijk en kan Rusland snel interen op de opgebouwde reserves. Groeiende sociale onrust is waarschijnlijk.

Wat de politieke gevolgen voor Poetin zijn, valt te bezien. De coronacrisis haalt sowieso een vette streep door zijn ambitieuze politieke agenda, eerst en vooral de voor 22 april geplande volksraadpleging over de door hem geïnitieerde grondwetswijzigingen, die hem nog meer macht geven dan hij al bezat en hem de mogelijkheid bieden nog ten minste tweemaal deel te nemen aan presidentsverkiezingen.

Dat zou hem in theorie tot 2036 in het zadel kunnen houden. Het plebisciet is een formaliteit, want de wetswijzigingen zijn al in werking getreden. Poetin heeft gelast de stemming uit te stellen tot een nader te bepalen tijdstip.

Een ander hoogtepunt dit jaar waren de festiviteiten rond de 75ste herdenking van de overwinning op de nazi’s op 9 mei, inclusief de grote militaire parade op het Rode Plein. De beslissing over al dan niet doorgaan zal waarschijnlijk tot het laatste moment worden uitgesteld. De weinige nog levende oorlogsveteranen is al verzocht die dagen thuis te blijven.

Lees ook:

De olieruzie tussen Rusland en Saudi-Arabië komt ‘coronalanden’ goed uit

Je zou het in deze hectische coronatijden bijna vergeten, maar het is zo. Olie is ongehoord goedkoop.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden