Rusland een repressieve totaalstaat? De meeste Russen trekken zich niets aan van de hotemetoten in het Kremlin

Kerstversiering voor het Kremlin.  Beeld AFP
Kerstversiering voor het Kremlin.Beeld AFP

In Rusland is het kwaad alomtegenwoordig, zowel op straat als in het Kremlin, is het beeld in het westen. Maar is dat wel zo? Jarron Kamphorst vertrok dit jaar naar Moskou om als correspondent aan de slag te gaan. Hij merkt: de meeste Russen trekken zich weinig aan van de ‘PTSS-maatschappij’.

Jarron Kamphorst

Zet de nieuwsgebeurtenissen op een rij en je zou haast denken dat het alleen maar bittere ellende was in Rusland in 2021. De arrestatie en veroordeling van Aleksej Navalny; de daaropvolgende protesten waarbij tienduizenden burgers werden gearresteerd; frauduleuze parlementsverkiezingen; verwoestende bosbranden in Siberië; tienduizenden Covid-doden; de uitzetting van Volkskrant-collega Tom Vennink; dissidenten die door repressie en masse naar het buitenland vluchtten en wapengekletter aan de Oekraïense grens. Het was een bijzonder jaar om als correspondent naar Rusland te gaan.

Niet bepaald een hoopgevend jaaroverzicht. Eerder een kroniek die de veronderstelling in de hand werkt die bij een groot deel van het westerse publiek gemeengoed is: namelijk dat het kwaad in Rusland alomtegenwoordig is en altijd wint. Een cliché dat hand in hand gaat met het idee dat in Rusland het Kremlin tot in de kleinste haarvaten van de samenleving doordringt en alles en iedereen, altijd en overal controleert. Het heersende beeld buiten Rusland over Rusland maakt weinig onderscheid tussen de mensen en de autoriteiten en stelt daarmee beide in één moeite gelijk aan onderdrukking, corruptie, mensenrechtenschendingen en alle andere sores die doorgaans de voorpagina’s haalt.

Jarron Kamphorst (1990) is journalist, schrijver en vertaler. Hij deed een bachelor Europese Studies met Italiaans aan de Universiteit van Amsterdam en een master Internationale Betrekkingen aan de Universitat Autònoma de Barcelona met een sterke focus op Rusland en de voormalige Sovjet-Unie. Hij werkte eerder als freelance journalist voor verschillende media en als buitenlandredacteur voor Trouw. Halverwege 2021 verhuisde hij naar Moskou om als correspondent voor Trouw aan de slag te gaan.

De Russen maken er het beste van

Maar de politieke realiteit is wel degelijk een andere dan de maatschappelijke realiteit. Ik zie het elke dag om me heen. Of het nu jongeren zijn die in een artistieke commune samenleven en kunst maken, queers die op een technofeest dansen alsof er geen morgen meer bestaat, grafdelvers die zich uit de naad werken om plek te maken voor nieuwe Covid-doden, activisten die ondanks de onnavolgbare tegenwerking onverzettelijk doorzetten of een restauranthouder die nog met een half been in de Sovjet-Unie leeft. Allemaal zijn het vriendelijke en benaderbare mensen die er net als elke sterveling ter wereld het beste van proberen te maken.

Uiteraard doen ze dat wel binnen de werkelijkheid van een steeds repressiever regime dat zich steeds onbeschaamder en brutaler opstelt, maar tegelijkertijd leven die ruim 145 miljoen andere Russen gewoon hun leven. Ze trekken zich, uitzonderingen daargelaten, weinig tot niets aan van wat de hotemetoten aan het Rode Plein nu weer in hun schild voeren. Het benadrukt de morele afstand die bestaat tussen de Russische autoriteiten enerzijds en de Russische bevolking anderzijds. Twee contrasterende werelden waarvan het soms lijkt of ze zich in parallelle universums afspelen.

Popoff Kitchen organiseert al jaren queer feesten in Moskou.  Beeld Popoff Kitchen archive
Popoff Kitchen organiseert al jaren queer feesten in Moskou.Beeld Popoff Kitchen archive

Van het ene contrast naar het andere

Contrasten zijn sowieso inherent aan een onmetelijk land als Rusland en juist dat maakt het land zo eindeloos interessant. Dat begint al bij het klimaat. Toen ik in juli arriveerde, kwam ik aan in een zinderend heet Moskou waar de warme lucht boven het asfalt trilde en de temperatuur met regelmaat boven de 35 graden uitkwam. Nog geen vijf maanden later viel er in één nacht twintig centimeter sneeuw, daalde het kwik tot min achttien en lagen er ijsplaten in de rivier voor mijn huis.

Ook maatschappelijk zijn de contrasten groot. Rusland geldt wereldwijd bijvoorbeeld als een van de landen met de grootste economische ongelijkheid. Recent onderzoek van Crédit Suisse wees uit dat de rijkste tien procent van alle Russen 83 procent van het kapitaal van het land bezit. De miljardair-zakentycoons kregen er in pandemiejaar 2021 bovendien nog eens 145 miljard dollar bij waardoor ze nu met een gezamenlijk vermogen van grofweg 630 miljard dollar na de VS en India de rijkste nationale elite ter wereld zijn.

In Moskou vertaalt die ongelijkheid zich in het straatbeeld door daklozen die door de politie laveloos uit een metrostation worden begeleid, terwijl oligarchen in onbetaalbare bolides met chauffeurs en een beveiligingsescort langs scheuren. Veelzeggend zijn ook de villawijken met hoge muren en een arsenaal aan beveiligingscamera’s die op steenworp afstand liggen van oude Sovjetwoonblokken met talloze verdiepingen. Een appartement op veertien hoog achter versus een landgoed met veertien hectare grond. Over contrasten gesproken.

Maar Russen weten niet beter. Net zo goed als dat ze niet beter weten dat ze met een despotisch regime van doen hebben. Waren het niet de tsaren, dan waren het wel de Sovjet-communisten of de huidige kleptocraten onder Poetin. Alleen in de jaren 90 konden ze onder oud-president Boris Jeltsin kort de contouren ontwaren van een liberale democratie. Voor de rest is het al eeuwen autocratisch, autocratischer, autocratischst. En daar zijn ze inmiddels ook aan gewend.

Een demonstrant die demonstreerde voor de vrijlating van Alexei Navalny wordt hardhandig gearresteerd.  Beeld AP
Een demonstrant die demonstreerde voor de vrijlating van Alexei Navalny wordt hardhandig gearresteerd.Beeld AP

Bang om de barricades op te gaan

Degene die dat sentiment nog het best verwoordde was Nikita, de organisator van het underground lhbti-feest dat ik bezocht. Toen ik hem voorafgaand aan het evenement sprak, belandde het gesprek op een zijspoor over het huidige politieke klimaat. Hij vertelde dat hij begin dit jaar deelnam aan de protesten tegen de arrestatie van Navalny. Vanaf de eerste rij zag hij hoe de oproerpolitie honderden demonstranten arresteerde en met knuppels bewerkte, onder wie vrienden van hem.

Hij vertelde dat iedereen in zijn omgeving zo aangeslagen was door het machtsvertoon, dat ze nu bang zijn om de barricades op te gaan uit angst voor meer van hetzelfde. “We hebben tijd nodig om dit te verwerken”, zei hij. “We leven in een PTSS-maatschappij”. Dat is het precies. Rusland is een samenleving die kampt met een posttraumatische stressstoornis. Historici omschreven het land in het verlengde daarvan wel eens als ‘een groot trauma met gebergtes, meren en landsgrenzen’.

Een trauma dat bovendien al eeuwenlang voortsleept en door het systeem van willekeur dat de autoriteiten hanteren in stand wordt gehouden. Dat mechanisme hangt als een zwaard van Damocles boven het hoofd van de burgers. Niemand weet waar, wanneer en op wie het neervalt. Leven met die wetenschap maakt het moeilijk om het eigen verleden te verwerken, maar daardoor leven Russen wel met het volle bewustzijn in het heden. En dat zie je op elke straathoek. Of zoals Nikita het omschreef: “Het is onze realiteit, maar dat betekent nog niet dat ik bij de pakken ga neerzitten, integendeel”. Net zomin als die andere 145 miljoen Russen.

Lees ook:
De homoscene in hartje Rusland: ‘Veel aanwezigen vinden hier een toevluchtsoord’

Wie aan hedonistische technofeesten voor lhbti+’ers denkt, denkt daarbij vermoedelijk niet als eerste aan Moskou. Toch organiseert Popoff Kitchen al vier jaar lang queer feesten in de Russische hoofdstad. Hoe kan dat?

De grafdelvers in Moskou moeten passen en meten om elk coronaslachtoffer een plek te geven

In Rusland sneuvelt record na record wat corona betreft. Nergens vertalen die harde cijfers zich zo duidelijk in menselijk lijden als op de Boetovskoje-begraafplaats.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden