Analyse Coalitieproblemen

Probleem na probleem, Rutte III mag terug naar start

Beeld Tom Janssen

De coalitiepartijen dachten tijdens de kabinetsformatie alles te hebben geregeld. Nu worden ze bedolven onder onvoorziene problemen. Het vraagt het uiterste van VVD, D66, CDA en ChristenUnie.

Nog geen half jaar geleden leek het kabinet klaar met zijn opdracht. De vier coalitiepartijen, VVD, CDA, D66 en Christen­Unie, werden het dit voorjaar wonderwel eens over welke ingrijpende maatregelen nodig zijn als antwoord op het klimaatverdrag van Parijs. Vrij snel daarna werd met de vakbonden alsnog –en op het nippertje – een akkoord gesloten over de hervorming van de pensioenen. Een periode van grote sociale onvrede werd daarmee te elfder ure voorkomen. Lof was het deel voor minister Wouter Koolmees (D66) van sociale zaken en het kabinet. Dat een coalitie van zo diverse pluimage zulke grote doorbraken kon bereiken, was ongekend.

Vorige week verscheen in het ‘Parlementair Jaarboek 2019’, een jaarlijkse uitgave van het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis van de Katholieke Universiteit Nijmegen, een vraaggesprek met VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff. Uit dat interview, duidelijk afgenomen voordat er bijvoorbeeld sprake was van stikstofproblemen, spreekt een grote tevredenheid bij premier Rutte’s secondant. ‘Het eerste half jaar (van 2019) zagen we vooral politiek met een kleine p. We eindigen met politiek met een grote P. We kregen dingen voor elkaar, het pensioenakkoord, het Klimaatakkoord.

Regeerakkoord 2.0

In de media, maar ook in de boezem van het kabinet, rees de vraag hoe nu verder. Viel er nog wel iets te doen? Moest er soms een regeerakkoord 2.0 komen? Konden er nieuwe grote projecten bedacht worden waar de coalitiepartijen en de bewindslieden hun tanden in mochten zetten?

Geld was er immers meer dan genoeg. De economie bleek in het voorjaar nog steeds goed te presteren en de vooruitzichten beloofden vooralsnog meer van hetzelfde. Met de begrotingsregels nam de minister van financiën het bovendien niet zo nauw. Alle seinen stonden op groen om een stempel te drukken op de jongste geschiedenis.

Vergelijk dat eens met de mismoedigheid die vorig weekeinde heerste op het VVD-ledenfestival. Een week is lang in de politiek, maar zes maanden kennelijk een eeuwigheid. Het Haagse Malieveld is nog niet hersteld van de ene demonstratie of de volgende golf bouwmaterieel of tractoren ploegt het gras opnieuw om. De ene staking in de publieke sector wordt gevolgd door de volgende stiptheidsactie. Leraren, werknemers in de zorg en in de bouw, boeren, verpleegkundigen, wie is er niet boos op het kabinet? De jeugdzorg staat het water aan de lippen, moet de veestapel nu wel of niet gehalveerd worden? Kan Lelystad eigenlijk wel open om Schiphol meer te ruimte te geven­­?

De ministersploeg van Rutte-III in Vak K tijdens de Algemene Beschouwingen in september van dit jaar. Beeld Werry Crone

Gordiaanse knoop

Of het kabinet en daarmee de coalitie de problemen die na de zomer opdoemden nu wel of niet had moeten zien aankomen, ze zijn er. En ze vormen ieder afzonderlijk en bij elkaar een gordiaanse knoop. Geen wonder dat de sfeer in de coalitie in zes maanden bijna even snel verslechterde als de problemen opdoemden. De coalitie is verworden van een verzameling politici die zich afvroeg welk probleem ze nu eens zouden gaan oplossen tot een tobbende, tot nu vruchteloos naar het ei van Columbus speurende, club ruziezoekers.

Vlak voor het begin van het politieke seizoen hield D66 een fractieweekeinde. Bij die gelegenheid hield één van de Kamerleden een voordracht over hoe de fractie oppositie kon voeren binnen de coalitie. Alle ervaringen uit het verleden leerden dat de partij electoraal en wat onderlinge verhoudingen betreft altijd te lijden had van regeringsdeelname. Ex-fractievoorzitter Alexander Pechtold sprak al met zichzelf af dat dit D66 deze keer niet mocht overkomen.

Aankondigingen als die van D66-Kamerlid Pia Dijkstra dat zij verdergaat met haar initiatief rond de beëindiging van een, volgens de patiënt zelf, voltooid leven of een mededeling als die van D66-landbouwwoordvoerder Tjeerd de Groot dat, om het stikstofprobleem op te lossen, de helft van de veestapel zal moet verdwijnen, moeten in die context worden gezien.

Het voltooid leven-voorstel zette vooral bij de ChristenUnie kwaad bloed. Die partij kan het niet zien als een onschuldige poging tot profilering, zeker niet nadat Pechtold de partij van collega Gert-Jan Segers tijdens de formatie aanvankelijk zo luid en duidelijk de deur wees. Tijdens het maandagse coalitieoverleg werd, aldus bronnen in andere coalitiepartijen, D66-fractievoorzitter Rob Jetten gevraagd wat hiervan de bedoeling was en of men zich zorgen moest maken. Jetten deed, zo is de lezing, echter geen enkele echte poging de onrust weg te nemen.

De Groot wekte des te meer irritatie, omdat, zo wordt in andere coalitiepartijen verzekerd, D66 gewaarschuwd was op te houden met het doen van dergelijke mededelingen. De drie regeringspartners proberen immers de schade voor de Nederlandse veeteelt van mogelijke stikstofmaatregelen zo veel mogelijk te beperken.

Profileringsdrang

Maar toch. Het zijn irritaties, maar ook niet meer dan dat. Zonder de plotselinge problemen die op het kabinet afkwamen de afgelopen maanden, zouden ze met schouderophalen zijn afgedaan, zo verzekeren bronnen in de regeringspartijen. Juist de combinatie van problemen en profileringsdrang, niet alleen bij D66, maar ook bij bijvoorbeeld de ChristenUnie, maakt dat de sfeer tussen de vier partijen nu niet bepaald om over naar huis te schrijven is.

Maar liefst 225 dagen waren er nodig om de vier partijen, VVD, CDA, D66 en ChristenUnie genoeg vertrouwen te schenken om een coalitie aan te durven. Een record. Zelfs de moeizame kabinetsformatie die uiteindelijk het eerste kabinet-Van Agt opleverde, duurde minder lang. Al die dagen onderhandelen leverden het vertrouwde gedetailleerde regeerakkoord op. Zoals altijd was de dikte van het akkoord (68 pagina’s) representatief voor het onderlinge wantrouwen van de coalitiepartners. 

En dan komen er opeens problemen op de vier partijen af waarmee in dat regeerakkoord absoluut geen rekening is gehouden. Problemen, die, zoveel is wel zeker, alleen op te lossen zijn als partijen bereid zijn gezichtsverlies te lijden. Niet alleen de stikstofcrisis, ook de onverwachte problemen met Pfas vragen dringend om actie van de coalitie. De maximumsnelheid terug naar 100 is voor de VVD moeilijk verteerbaar en dat zal het eventueel niet openen van Lelystad als overlooplocatie van Schiphol ook zijn. Elke procent inkrimping van de veestapel, ook al wordt het geen door D66 bepleite halvering, is gezichtsverlies voor de andere drie partijen en vooral voor de voorvechter van het boerenbelang, het CDA. In feite wordt van de coalitiepartijen een nieuw regeerakkoord verwacht, iets minder dik, liefst binnen een aantal weken.

Zo gek is het niet dat het tijd, bloed, zweet en tranen kost, wellicht slaande deuren op zijn tijd,  om ook op ingewikkelde nieuwe problemen, van het stikstof, via de leraren naar de jeugdzorg, een gezamenlijk, door vier partijen gedragen, antwoord te geven.

Geen behoefte aan crisis

De kans dat die antwoorden er uiteindelijk toch komen, lijkt groot. Bij in ieder geval drie van de vier coalitiepartijen is volstrekt geen behoefte aan een crisis. Alleen ChristenUnie-fractievoorzitter Segers stelde dit weekeinde op het congres van zijn partij dat ‘een coalitie nodig is, maar niet heilig’. Er zijn grenzen aan wat zijn partij slikt om het kabinet overeind te houden. De ChristenUnie heeft een eerdere ervaring in een ruziënde coalitie. In het kabinet-Balkenende IV werd de partij bijkans vermorzeld tussen de ruziënde grootmachten CDA en PvdA. Dat zal de partij niet nog een keer gebeuren.

Of Segers in de huidige omstandigheden ook bereid is de ultieme stap te zetten is onduidelijk. Hij uitte het dreigement op zijn partijcongres, en daar zou het zo maar eens bij kunnen blijven. Zijn voorganger Arie Slob, de huidige minister van onderwijs, werd in de Haagse wandelgangen Arie Bombarie genoemd. Hij blafte graag, maar beet nooit door. Wel is zeker dat verkiezingen de andere drie partijen bijzonder slecht zouden uitkomen. Wegens de leiderschapswissel die georkestreerd moet plaatsvinden bij D66 en CDA, maar ook omdat Rutte nog een vierde kabinet wil. Dat alleen al is voldoende reden om geen crisis te willen, wordt verzekerd in de liberale fractietop. Dat het slecht staat als twee van de drie eerdere kabinetten van Rutte strandden, is alleen maar een bijkomstigheid.

Burgerdoden in Irak

Maar geen crisis willen, is nog geen garantie dat er geen crisis komt. De omstandigheden en dan vooral de combinatie van ingewikkelde nieuwe problemen en profileringsdrang, maken het klimaat gunstig voor plotselinge incidenten. Zoals de door niemand verwachte lezing van CDA-minister van defensie Ank Bijleveld, drie weken geleden, dat ook premier Rutte moet hebben geweten van de burgerdoden in Irak door een Nederlands bombardement, in 2015. 

Het debat hierover, woensdagavond  en -nacht, liep met een sisser af. Maar de verhoudingen binnen de coalitie zijn weer iets verder op scherp gezet. En de volgende krachtmeting dient zich al aan. Over een paar dagen mag D66-staatssecretaris Menno Snel van financiën zich in de Kamer verantwoorden voor het geblunder rond de kinderopvangtoeslag. Hij moeten hopen dat de andere regeringspartijen hem blijven steunen, ook nu de relaties binnen de coalitie ernstig zijn bekoeld.

Lees ook:

De ChristenUnie zet de coalitie op scherp

De ChristenUnie haalt uit naar D66 en wil geen vliegveld Lelystad als vooral de boeren opdraaien voor de stikstofcrisis.

Rutte: Er komen moeilijke weken aan voor het kabinet

Het partijcongres van de VVD was zaterdag een mengeling van peptalk en erkenning van de roerige tijden waarin het kabinet, en dus ook de partij, verkeert.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden