Oekraïense soldaten tijdens een bijeenkomst met Oekraïense president Zelenski afgelopen week.

Reportage Vredesbesprekingen Oost-Oekraïne

Oekraïners hebben zo hun twijfels over de vredesbesprekingen met Rusland: ‘We willen vrede, geen capitulatie’

Oekraïense soldaten tijdens een bijeenkomst met Oekraïense president Zelenski afgelopen week. Beeld AFP

Met een ontmoeting tussen de presidenten Poetin (Rusland) en Zelenski (Oekraïne), vandaag in Parijs, beginnen vredesbesprekingen over Oost-Oekraïne. Voorafgaand daaraan trok het Oekraïense leger zich terug uit het frontdorp Zolote. Dat geeft sommige bewoners in het door oorlog geteisterde dorp een sprankje hoop. Anderen voelen zich juist verraden.

 In de namiddag, als de zon een gele glans legt over de ramen, zoeken de bewoners toevlucht in hun lage huisjes. Ze schuiven de gordijnen dicht en dimmen de lichten. “Anders trek je het vuren aan”, zegt Irina Mikolajevna (52). Ze bedoelt dat er sluipschutters actief kunnen zijn in de omgeving van haar gehucht Katerinivka. En die schieten op alles wat licht geeft of door het donker beweegt.

Of het gevaar groter of kleiner is dan voorheen, is afwachten. In oktober spraken de strijdende partijen in Oost-Oekraïne – Oekraïne, Rusland en de door Rusland gesteunde milities – af zich op drie plaatsen langs het front vijfhonderd meter terug te trekken om zo vredesonderhandelingen mogelijk te maken. Een van die plaatsen is Zolote, waar Katerinivka vlak naast ligt. Vijf jaar lang werd dit uitgestrekte dorp door het Oekraïense leger verdedigd tegen de door Rusland gesteunde milities aan de andere kant van het front. Twee weken geleden meldde waarnemers-organisatie OVSE dat de terugtrekking van de militairen is voltooid.

Dorp in niemandsland

Dat wordt bevestigd door de bewoners. “Er zijn geen soldaten op de plekken waar ze niet moeten zijn en ze hebben hun wapentuig meegenomen”, zegt Mikolajevna, die een coördinerende rol heeft in het kleine lokale gemeenschapscentrum, waar ze toeziet op een groepje kinderen die er bijeengekomen is. “Het is stiller. Er wordt geschoten, maar verder weg en minder vaak.”

De terugtrekking is het eerste stapje van het zogeheten Minsk-akkoord, dat al in februari 2015 gesloten werd maar waarvan de uitvoering tot nu toe spaak liep. Maar sinds Volodimir Zelenski in mei aantrad als president van Oekraïne lijkt er enige beweging in de goede richting te komen in het conflict dat tot nu toe aan zeker dertienduizend mensen het leven kostte.

Dat haar dorp nu in niemandsland ligt, maakt Mikolajevna nerveus, geeft ze toe. Maar het geeft ook een sprankje hoop. “Het is een stapje dichterbij vrede. En vrede hebben we zo hard nodig”, zegt ze. Ze wijst op de jongere kinderen. “Zij weten niet eens meer wat vrede is, en hun moeders kunnen het niet uitleggen.”

President Zelenski bracht afgelopen week een bezoek aan militairen van het Oekraïense leger die aan de grens met Rusland zijn gestationeerd. Beeld AFP

Van het gevaar kan Danil Tsarkov, met 15 jaar de oudste van de aanwezige kinderen, getuigen. “We kunnen niet het bos of de velden in. Overal staan bordjes: ‘Stop! Mijnen!’” Hij weet van twee dorpelingen die stierven: de een werd getroffen door een mortiergranaat, de ander stapte op een mijn. “De oorlog zal niet stoppen als ze op hun posities blijven en op elkaar blijven schieten”, zegt hij.

Oekraïense strijders weigerden te vertrekken

De terugtrekking van troepen uit Zolote leidt tot hoogoplopende discussies in de Oekraïense media. Enkele weken geleden werd in zeker twintig steden geprotesteerd tegen ‘capitulatie’, zoals nationalisten en veteranen de toezeggingen van president Zelenski noemen. Tijdens een bezoek aan Zolote, eind oktober, ging de president in discussie met een groep Oekraïense strijders die weigerden te vertrekken omdat ze dat als ‘capitulatie’ zeiden te beschouwen. “Ik ben de president van dit land, ik ben 42 jaar oud en ik ben geen sukkel”, verklaarde hij. “Ik kom hier om te zeggen dat jullie je wapens neer moeten leggen en weg moeten gaan.”

Uiteindelijk gaven de troepen gehoor. De controlepost bij de toegang van het dorp wordt nu bemand door politieagenten in blauw pak in plaats van soldaten in camouflage-uniform.

De denigrerende houding van de president viel bij velen in slechte aarde. Zo ook bij Marina Danilkina (49), inwoonster van Zolote. “Denkt u dat wij geen vrede willen? Natuurlijk willen we dat. Maar onder welke voorwaarden?” Danilkina is medewerkster van het lokale Rode Kruis en daarmee steun en toeverlaat voor de dorpelingen die voedsel, medicijnen of kleding nodig hebben. Daarbij werkte ze naar eigen zeggen goed samen met het Oekraïense leger, dat stabiliteit bracht in het dorp. “Nu is die controle weg. Wat zal er nu met ons gebeuren?”

Poetin agressor

De lokale hulpverlener vreest voor Zolote juist meer onveiligheid. Haar deel van het dorp ligt namelijk net op een andere manier ten opzichte van het strijdgebied. De terugtrekking van de troepen betekent hier dat de posities van het leger nu juist in het dorp liggen, aldus Danilkina. “God geve dat er niet geschoten wordt. Want als dat gebeurt, gebeurt dat in het dorp. We zijn voorgelogen dat de terugtrekking niet gevaarlijk zou zijn”, briest ze.

Beeld AFP

Danilkina noemt ook principiëlere punten, die tijdens de demonstraties de slogans beheersten. “Feit is dat Russische troepen ons grondgebied bezetten. Poetin is een agressor, we kunnen hem niet geloven. Pas als hij zijn troepen helemaal weghaalt uit Oekraïne kunnen we praten. We willen vrede, maar geen capitulatie.”

Ook de voorstanders van terugtrekking krabben op hun hoofd bij de concrete invulling van een vredesplan. Zo wil Rusland autonomie voor de zelfbenoemde republieken aan de andere kant van het front. “Als ze behoefte hebben aan zo’n status moeten we hen dat geven”, zegt Irina Mikolajevna in het gemeenschapscentrum. Maar dan aarzelt ze. Vorige week kwamen de door Rusland gesteunde milities met een nieuwe eis: zij willen dat het autonome gebied de hele regio Donbas omvat, dus ook Zolote. “Het is eng om daarover na te denken. Ik wil bij Oekraïne blijven horen.”

Na een kleine stilte besluit ze: “Het moet worden zoals voor de oorlog. Toen was alles goed.”

Strijdpunten

Het gewapende conflict in de Oost-Oekraïense regio Donbas begon in mei 2014, toen door Rusland gesteunde

milities daar hun eigen republiekjes uitriepen. Kiev vreesde een herhaling van het scenario op de Krim – dat door Russische commando’s werd geannexeerd – en stuurde het leger af op de Donbas. Inmiddels zijn het leger en de milities al bijna zes jaar verwikkeld in een loopgraven-oorlog, waarbij tot nu toe ruim dertienduizend militairen en burgers om het leven kwamen.

De laatste top in het zogeheten Normandy Format – een ontmoeting tussen de leiders van Rusland, Oekraïne, Frankrijk en Duitsland – was in oktober 2016. Toen bleven resultaten uit. Hoewel de Oekraïense president van Volodimir Zelenski van ‘vrede’ zijn hoofddoel heeft gemaakt, temperen alle deelnemers aan de top ook nu de verwachtingen. De focus ligt op Oost-Oekraïne; de Krim lijkt niet op de agenda te staan.

Staakt-het-vuren

Een staakt-het-vuren in de Donbas is volgens de Oekraïense president Zelenski het belangrijkste doel van de besprekingen. De terugtrekking van het leger en de strijdgroepen in Zolote en twee andere plaatsen past in dat streven.

Toch heeft hij er een hard hoofd in dat de wapens zullen zwijgen, vertelt hij in een uitgebreid interview met het Amerikaanse magazine Time. “Het was al een punt in alle voorgaande overeenkomsten. Maar het schieten stopte niet. Toch moeten we dat zien te bereiken.”

Gevangenenruil

Meer optimistisch kijkt Zelenski aan tegen een nieuwe gevangenenruil. In september wisselden Rusland en Oekraïne al 35 gevangenen uit, dit keer zou het gaan om honderden mensen. Een Kremlin-woordvoerder bevestigde onlangs dat ‘allemaal-voor-allemaal’ ook voor Rusland het doel is. Een staakt-het-vuren en vrijlating van gevangenen ‘hebben te maken met mensenlevens’, aldus Zelenski.

“Daarom zijn ze voor mij het belangrijkst.”

Verkiezingen

Het moeilijkste gesprekspunt is de vraag wie in de toekomst zeggenschap krijgt over de oostelijke regio Donbas. Oekraïne deed een concessie door de zogeheten ‘Steinmeier-formule’ te accepteren. Die houdt in dat er verkiezingen moeten komen in de gebieden die onder controle staan van de door Rusland gesteunde milities. Oekraïne erkent de uitslag daarvan, mits die door buitenlandse waarnemers als ‘open en eerlijk’ worden beschouwd.

Toch blijven verkiezingen een twistpunt. Om te voorkomen dat de verkiezingen leiden tot legitimatie van leiders die Kiev als ‘terroristen’ beschouwt, moet er volgens Zelenski eerst sprake zijn van ‘een volledige terugtrekking en volledige ontwapening van alle illegale strijdgroepen’ voordat de bevolking geraadpleegd kan worden.

Ook moet Oekraïne de volledige controle over de oostgrens terugkrijgen zodat Rusland geen troepen meer kan sturen.

De Russische minister van buitenlandse zaken Lavrov benadrukte afgelopen week juist dat Kiev direct moet gaan praten met de leiders van de zelfbenoemde republieken. Dat Rusland sinds enkele maanden Russische paspoorten uitdeelt aan inwoners van het strijdgebied brengt voor Oekraïne de oplossing niet naderbij.

Bereidheid tot concessies

Uit onderzoeken blijkt dat Oekraïners meer dan ooit bereid zijn tot concessies om vrede te krijgen. Zo staat driekwart van de bevolking achter het besluit van president Volodimir Zelenski om te gaan onderhandelen met Poetin over een oplossing van het conflict. Al minder steun – 60 procent – is er voor het besluit om het Oekraïense leger terug te trekken. Directe onderhandelingen met de milities ziet de meerderheid van de Oekraïners niet zitten.

Banden aanhalen

Naast vredesonderhandelingen wil Zelenski ook de banden aanhalen met de Oekraïners aan de andere kant van het front. Zo opende de president onlangs een nieuwe loopbrug bij Stanitsa Loehanska, een dorp in het uiterste noorden van het frontgebied. Tot voor kort moesten bewoners van het door Russische milities gecontroleerde gebied over een verwoeste brug klauteren om in Oekraïne hun pensioen op te kunnen halen.

Ook nam de president het initiatief voor een grote zakentop in het Oost-Oekraïense Marioepol, waar hij bedrijven, investeerders en internationale organisaties uitnodigde te investeren in de Donbas zodra er vrede is.

Lees ook:

Vijf jaar oorlog in Oekraïne: zo ziet het leven eruit aan de frontlinie

In het 400 kilometer lange frontgebied in Oekraïne hebben nog steeds enkele honderdduizenden dagelijks te maken met beschietingen. Vijf verhalen over het leven aan het front.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden