Vluchtelingen uit Syrië  en Afghanistan leven in tenten en krotjes  in het vluchtelingenkamp op het eiland Samos.

ReportageVluchtelingenopvang

Niet alleen op Lesbos leven vluchtelingen in erbarmelijke omstandigheden: ‘Hallo wereld, hier is van alles aan de hand’

Vluchtelingen uit Syrië en Afghanistan leven in tenten en krotjes in het vluchtelingenkamp op het eiland Samos.Beeld Piet den Blanken, Hollandse Hoogte

Als het over vluchtelingen gaat, is de blik gericht op het Griekse Lesbos en de erbarmelijke omstandigheden daar. Maar op de andere Griekse eilanden, zoals op Leros, gaat het niet veel beter.

Onder de voeten van Catharina Kahane (54) knerpt een leeg waterflesje. Ze schopt het opzij. “Hallo, is daar iemand?”, roept de Oostenrijkse door een galmende gang. Geen antwoord. Te horen zijn alleen de bellen van geiten die buiten in het gras staan te grazen. Toch verraden kriskras slingerende spullen dat er in dit leegstaande ziekenhuis voor psychiatrische patiënten niet lang geleden mensen waren.

Alsof er elk moment iemand uit een tentje kan kruipen

Bakjes rijst en andere etenswaren liggen opgestapeld en zijn nog niet aangevreten, in de ruimtes zwerven overal oude kleren en de tentjes in de voormalige behandelkamers zien eruit of er elk moment iemand uit kan kruipen. “Tot enkele maanden terug zaten hier nog honderden vluchtelingen. Begin vorig jaar bivakkeerden er zelfs 2500 in dit soort gebouwen”, zegt Kahane, een van de oprichters van hulporganisatie Echo100­Plus op het Griekse eiland Leros.

Catharina Kahane in de voormalige kliniek. Beeld Thijs Kettenis
Catharina Kahane in de voormalige kliniek.Beeld Thijs Kettenis

Ze stapt over een deken heen en loopt naar een balkon op de bovenste verdieping van het monumentale pand uit de tijd dat het Italië van Mussolini hier de scepter zwaaide. Het mondkapje dat ze had opgezet tegen de stank, kan eindelijk af. Vanaf hier heeft ze een goed overzicht over andere gebouwen van het psychiatrische complex en het officiële vluchtelingenkamp op Leros. Dat ligt midden op het terrein aan zee en biedt plaats aan 860 mensen.

Door massale overplaatsingen naar het vasteland en vanwege het uitblijven van nieuwe aankomsten, al dan niet als gevolg van de Griekse kustwacht die mensen terugstuurt, zitten er nu nog zo’n honderd.

Ook op de andere eilanden neemt het aantal af; in totaal zitten er nog ruim zesduizend vluchtelingen. “Niemand weet voor hoe lang”, zegt Kahane, terwijl ze weer naar binnen loopt. Begin 2020 was er ineens een sterke toename, nadat de Turkse president Erdogan de grens naar Griekenland wagenwijd had opengezet. De Griekse autoriteiten nemen met hulp van EU-financiering het zekere voor het onzekere: op een steenworp afstand bouwen ze, hoger op de berg en verder van de bewoonde wereld af, een nieuw kamp dat een stuk groter is.

‘Kun jij me misschien helpen?’

Kahane zet het mondkapje weer op en loopt naar binnen, de trap af naar de uitgang. Daar komt ze een Iraakse man tegen. Hij blijkt als enige met zijn vrouw nog in het kraakpand te wonen. “We wachten al zo lang op onze papieren, maar niemand kan ons iets vertellen. Kun jij misschien helpen?”, vraagt hij. Even verderop aan het water maakt Kahane een praatje met een een andere Irakees. “Hij ziet er slecht uit”, zegt ze na afloop. “Hij slaapt al tijden slecht door de stress.”

null Beeld Thijs Kettenis
Beeld Thijs Kettenis

Het zijn dezelfde taferelen en verhalen als op Lesbos, alleen kent vrijwel niemand ze. De aandacht van media en publiek voor de erbarmelijke omstandigheden waaronder vluchtelingen na aankomst in Griekenland worden opgevangen, vlakte in rap tempo af sinds de grote stroom gestaag afnam na de deal die de EU en Turkije begin 2016 sloten. Die houdt onder meer in dat Turkije iedereen die illegaal de Griekse grens oversteekt in principe terugneemt. Maar alléén vanaf de eilanden.

Daardoor namen de aantallen weliswaar sterk af, maar de doorstroom naar het vasteland viel ook stil aangezien Griekenland die, in samenspraak met de EU, aan banden legde. Asielzoekers moeten de uitkomst van hun procedure op de eilanden afwachten.

Gevolg is dat de kampen op de eilanden, zelfs bij een relatief geringe instroom, alsnog snel volkomen overbevolkt raakten en de leefomstandigheden er erbarmelijk zijn. Af en toe was daar de afgelopen jaren aandacht voor, vooral na incidenten als brand, sneeuwval of een corona-uitbraak.

Het wemelde er van de ratten, dode en levende

Van de vijf eilanden met een officiële opvang – een registratielocatie voor bootmigranten – is het vrijwel altijd Lesbos dat in de spotlights staat. Helemaal toen het beruchte kamp Moria in september vorig jaar afbrandde. Maar nergens las of hoorde je dat het in het kamp op Chios jarenlang zo smerig was dat het er wemelde van de ratten, levende en dode. Dat op Kos vluchtelingen direct na aankomst gevangen worden gezet, wat illegaal is. En dat op Leros dus een paar duizend vluchtelingen in vervallen, smerige en onveilige gebouwen bivakkeerden.

In het kamp op Chios probeert een vrouw  het pad schoon te maken. Beeld Hollandse Hoogte / AFP
In het kamp op Chios probeert een vrouw het pad schoon te maken.Beeld Hollandse Hoogte / AFP

Alleen de situatie op Samos, waar de asielzoekers bij gebrek aan opvangcapaciteit een sloppenwijk voor zichzelf hebben gemaakt, komt af en toe in het nieuws.

“Lesbos heeft de aantallen”, zegt Kahane, die sinds 2012 met twee anderen de hulporganisatie Echo100Plus op Leros runt. Tijdens de grote golf in 2015 legden verreweg de meeste vluchtelingen hun bootje aan op Lesbos, soms wel duizenden per dag. En ook nu is het tijdelijke tentenkamp, met achtduizend plekken, de grootste vluchtelingenopvang in Europa. Daardoor kreeg Lesbos vanaf het begin de meeste aandacht van media en hulpverleners. Mensen die wilden helpen, vooral Europeanen, reisden massaal af naar het eiland.

Problemen met de lokale bevolking zijn er nauwelijks

Het was een komen en gaan van vrijwilligers en velen zijn alweer vertrokken, maar er bestaan nog steeds tientallen kleine internationale hulporganisaties op Lesbos. Die genereren weer aandacht voor de situatie, ook om fondsen te werven. En zo blijft Lesbos in het nieuws.

“Terwijl ook hier dagelijks de rechten van vluchtelingen worden geschonden”, zegt Kahane. “De opvang hier is kleiner, maar de overbevolking was een tijdje terug net zo erg.” Waar internationale organisaties op Lesbos relatief eenvoudig kleding, slaapzakken en geld inzamelen, moet Echo100Plus het vooral hebben van oud-vrijwilligers en hun netwerk. Het is de enige buitenlandse hulporganisatie die permanent op Leros aanwezig is. “Het lukt, en dankzij onze goede contacten met het kampmanagement krijgen we veel voor elkaar. Maar soms wil je de wereld toeroepen: hallo, hier is ook wat aan de hand!”

Het kamp op Leros: containers met daarvoor de voormalige psychiatrische kliniek. Beeld Thijs Kettenis
Het kamp op Leros: containers met daarvoor de voormalige psychiatrische kliniek.Beeld Thijs Kettenis

Het kamp in het psychiatrische centrum ligt aan een baai, op loopafstand van de plaats Lakki. Tot problemen met de lokale bevolking leidt dat nauwelijks. Kahane heeft er een verklaring voor: “Dit eiland heeft een geschiedenis van het vasthouden van mensen. Eerst waren er de politieke gevangenissen, toen de instituten voor mensen met psychische problemen. En sinds een paar jaar dus de vluchtelingen. De bewoners zijn eraan gewend, sterker nog, veel van hen verdienden en verdienen er hun boterham. Leros heeft zich nooit toeristisch hoeven te ontwikkelen.”

Een vorm van acceptatie dus, iets wat anders ligt op Lesbos. Ook daar zijn de kampen dichtbij de bewoonde wereld: eerst Moria bij het gelijknamige dorp, tegenwoordig het tijdelijke tentenkamp aan de hoofdweg van het eiland, niet ver van de hoofdstad Mytilini. Op Samos liggen de zelfgebouwde hutjes zelfs tegen de hoofdstad aan. Dat leidt niet zelden tot protesten van de lokale bevolking, die zich overigens vaker richten tegen de plaatselijke en landelijke overheid dan tegen de migranten.

Die protesten genereren aandacht, wat de wereld eraan herinnert dat daar kampen zijn. Wat helpt is dat die kampen, doordat ze bij doorgaande wegen liggen, makkelijker bereikbaar zijn voor journalisten.

Een nachtmerrie voor de toeristenindustrie

Dat is totaal anders op Chios en vooral op het hypertoeristische Kos, waar het kamp in de bergen ligt, ver van de hoofdstad, het vliegveld en vooral: de vakantieresorts.

Een groot contrast met 2015, toen de vluchtelingen massaal kamp hadden opgeslagen in de hoofdstad en toeristen in verbijstering toekeken vanaf hun fiets of terras. Een nachtmerrie voor de toeristenindustrie, die steen en been klaagde. Het leger bouwde daarop een kamp ver weg. In het begin nog redelijk toegankelijk voor buitenstaanders, maar nu maakt het leger het onmogelijk om dichtbij te komen.

“Het is zo ontworpen dat deze mensen vergeten kunnen worden”, zegt advocaat Athina Ntavasili van de juridische hulporganisatie Equal Rights Beyond Borders. Ze is geboren en getogen op Kos. “Met opzet, om het imago van het eiland niet te verwoesten. En het werkt erg goed. Wie heeft het over de asielzoekers op Kos?”

Kahane in de voormalige kliniek. Beeld Thijs Kettenis
Kahane in de voormalige kliniek.Beeld Thijs Kettenis

Die retorische vraag geldt ook de mensenrechtenschendingen die hier volgens Ntavasili voortdurend plaatsvinden. Ook hier puilde het kamp, met een capaciteit van ruim achthonderd, vorig jaar uit, toen er enkele duizenden mensen verbleven. Als enige op de eilanden heeft het kamp van Kos, behalve een opvang voor asielzoekers die wachten op de uitkomst van hun aanvraag, ook een detentiecentrum voor uitgeprocedeerde asielzoekers. Die mogen daar in de aanloop naar hun uitzetting worden vastgezet, onder Europees vastgelegde voorwaarden.

“Een daarvan is dat het land waar ze naartoe moeten bereid is ze op te nemen. Maar Turkije, waar verreweg de meesten heen zouden moeten, neemt al anderhalf jaar niemand meer terug. Intussen zitten mensen daar voor onbepaalde tijd gevangen”, zegt Ntavasili.

En het kan nog bonter: vanaf begin 2020 worden alle asielzoekers op Kos volgens haar direct in de gevangenis gezet, wat indruist tegen elk vluchtelingenrecht.

“We hebben de zaken stuk voor stuk aangevochten bij de rechter en aanvankelijk wonnen we ze allemaal. Maar sinds kort beslist de rechter anders. We proberen erachter te komen waarom, want de motivatie is niet duidelijk.” Eenvoudig is dat niet: er zijn slechts vijf advocaten, plus één die zich uitsluitend op minderjarigen richt. En de zaken worden afgehandeld op Rhodos, twee à drie uur varen verderop.

Het afzonderen van asielzoekers lijkt beleid te zijn

Informatie krijgen is lastig, ook van andere overheidsdiensten. De situatie is vaak ronduit chaotisch, volgend uit kennelijke willekeur. “Met Pasen werden ineens alle families vrijgelaten en op de boot naar het vasteland gezet. Na twee weken begonnen ze weer gezinnen vast te zetten. Als we de lokale politie vragen waarom, blijkt die het ook niet te weten. Zij volgen orders op vanaf het eiland Syros, waar ze onder vallen. Daar kregen we geen antwoord.”

De omstandigheden in de gevangenis zijn slecht, zegt Ntavasili: de kwaliteit van het eten is belabberd, het is er smerig, medische en psychische steun zijn onder de maat en het ontbreekt vooral vrouwen aan veiligheid en privacy.

Het afzonderen van de asielzoekers lijkt beleid te zijn, zegt Nederlander Nick van der Steenhoven, die bij diverse hulporganisaties heeft gewerkt, zowel op de eilanden als het vasteland. “Je ziet dat het werkt. De opvang in Noord-Griekenland, op de grens bij Noord-Macedonië, of bij de rivier Evros die de grens vormt met Turkije. Wie heeft het daarover?”

Kahane gaat door, ondanks de ingewikkelde verplichtingen die ze krijgt opgelegd. Beeld Thijs Kettenis
Kahane gaat door, ondanks de ingewikkelde verplichtingen die ze krijgt opgelegd.Beeld Thijs Kettenis

Rond een kamp in de buurt van Athene, maar ook elders laat de regering een muur bouwen. En de nieuwe opvang op Samos, die nog deze zomer moet opengaan, en die van Lesbos komen op uren lopen van de bewoonde wereld te liggen. “Hulporganisaties zitten vaak met hun kantoor en activiteitencentra in een dorp of stad bij de opvang. Wat hun rol kan zijn in de middle of nowhere, is de vraag. En dat nadat de Griekse overheid het organisaties al vrijwel onmogelijk heeft gemaakt door een registratieplicht met allerlei voorwaarden die heel moeilijk en tijdrovend zijn om te vervullen.”

Minder hulporganisaties betekent ook minder aandacht. Zij zijn naast de asielzoekers zelf een belangrijke bron van informatie voor journalisten, die vrijwel geen toegang krijgen tot de kampen.

Op Leros worstelt Kahane met de registratieaanvraag. Haar organisatie moet volgens de Griekse regels onder meer een gekwalificeerde data protection officer aanstellen, die de privacy bewaakt. Zoiets is voor een miniorganisatie nauwelijks op te brengen. Toch gaat Kahane door. Volgens haar hebben de vluchtelingen op Leros op een bepaalde manier geluk, omdat de lokale bevolking hen gedoogt.

Dat betekent nog niet dat ze vriendelijk bejegend worden. Ook heeft Kahane wel­eens een team vrijwilligers moeten evacueren, toen een deel van de eilandbevolking zich tegen haar organisatie keerde. “Na al die jaren hebben we een manier van werken gevonden. Maar daarmee zijn de problemen op Leros niet opgelost.”

Lees ook:

Migranten op Samos zitten liever in een zelfgebouwde hut dan in de opvang. ‘We zitten daar opgesloten, als gevangenen’

Vluchtelingen op Samos hebben tijdens het wachten eigen onderkomens gebouwd. Maar nu moeten ze weer verhuizen – naar de middle of nowhere.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden