Déjà VuNavo

Navo-hoofdkwartier zat maar heel even in Londen

De officiële oprichting in 1949 van de Navo in Washington, met zittend de Amerikaanse president Harry S. Truman.Beeld EPA

De overwinnaars van de Tweede Wereldoorlog wilden toekomstige verrassingen zoveel mogelijk uitsluiten. Om voorbereid te zijn op een eventuele nieuwe Duitse aanval ondertekenden Groot-Brittannië en Frankrijk in 1947 het Verdrag van Duinkerken. Ze beloofden elkaar te ondersteunen in het geval van nieuwe strijd. Een jaar later sloten ook de Benelux-landen zich bij dit tweetal aan. De omverwerping van de democratische regering in Tsjechoslowakije en de blokkade van Berlijn in 1948 trok ook andere landen over de streep, waaronder de Verenigde Staten en Canada. De Sovjet-Unie was steeds duidelijker de nieuwe vijand. Een jaar later verenigden twaalf landen zich in de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (Navo). Het hoofdkwartier kwam in Londen.

Het is een van de redenen dat de top van de organisatie ter gelegenheid van de zeventigste verjaardag deze week in Groot-Brittannië plaatsvindt. De keuze voor deze locatie moet in tijden van brexit ook blijvende westerse eenheid uitstralen. En dat uitgerekend een golfbaan in Watford is uitverkoren, kan gezien worden als een poging om de Navo-kritische Amerikaanse president Trump te paaien.

In 1949 landde het Navo-kantoor in hartje Londen op Belgrave Square, een prominent plein niet ver van Buckingham Palace. Waar nu de Navo-burelen kwamen, had eerder William Lygon gewoond. De graaf van Beauchamp stond naar verluidt model voor een van de personages in Evelyn Waughs roman ‘Brideshead revisited’. In 1930 kwam hij als politiek leider van de liberalen in opspraak vanwege zijn homoseksualiteit. Hij legde daarop zijn functie neer, scheidde van zijn echtgenote en verhuisde onder zachte dwang naar de Verenigde Staten. Tijdens de Eerste Wereldoorlog had Belgrave Square 13 ook St. John Ambulance gehuisvest, een organisatie die zich bezighield met gewonde militairen.

Hechter en meer uitgesproken militair

De huidige omvang van de Navo-bureaucratie en commandostructuur was in eerste instantie nog iets onvoorstelbaars. De verdragsorganisatie functioneerde aanvankelijk als een tamelijk los verband. Na de oprichting veranderde dat snel. De Sovjet-Unie testte haar eigen atoombom, de oorlog in Korea zette de verhoudingen tussen Oost en West nog verder op scherp. Het bondgenootschap werd hechter en kreeg een meer uitgesproken militair karakter.

Intussen ontstond ook discussie over de wenselijkheid van een hoofdkwartier in Londen. Was een iets centralere plek niet wenselijk? De keuze viel op Frankrijk. Personeel en negen ton aan meubilair verhuisden van de Britse naar de Franse hoofdstad. Als doekje voor het bloeden mochten de Britten wel de eerste secretaris-generaal van de Navo leveren. Dat werd Lord Ismay, een generaal die zijn sporen had verdiend in Brits-Indië, Oost-Afrika en bij de militaire staf.

Het Navo-hoofdkwartier kreeg in Frankrijk twee plekken. Het politieke deel streek neer in Parijs zelf (eerst in Palais de Chaillot, met uitzicht op de Eiffeltoren, later in een nieuw kantoor in Porte Dauphine). Het meer militaire deel had zijn uitvalsbasis vlakbij Versailles.

Zo was ook de situatie in de jaren dat voor het eerst een Nederlander secretaris-generaal van de verdragsorganisatie was. Dirk Stikker, een van de oprichters van de VVD en voormalig minister van buitenlandse zaken, zwaaide de scepter van april 1961 tot augustus 1964. Het Frankrijk van De Gaulle begon rond die tijd een eigenzinniger militaire koers te varen en trok zich in 1966 terug uit de militaire organen van de Navo.

Nederland leek in de race als plek voor het hoofdkwartier. Regeringspartijen toonden zich bereid om de huisvesting te overwegen. Het communistische dagblad De Waarheid waarschuwde voor de risico’s: “Ons land zou met een als magneet werkend militair centrum nog nadrukkelijker in de gevarenzone komen te liggen.”

Het werd Brussel. Een belangrijk Navo-commandocentrum kwam wel naar Brunssum, welkome werkgelegenheid in tijden van mijnsluitingen.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden