Een pro-Russische strijder bij Ilovaisk in de oostelijke Oekraïense provincie Donbas, november 2014.

Oekraïne

Na zeven jaar strijd met de Russen volgt nu onderzoek door het Internationaal Strafhof

Een pro-Russische strijder bij Ilovaisk in de oostelijke Oekraïense provincie Donbas, november 2014.Beeld Hollandse Hoogte / AFP

Wat is de rol van Rusland in het conflict met Oekraïne? Die vraag hoopt het Internationaal Strafhof in Den Haag de komende tijd te beantwoorden. De Oekraïners zijn blij met het onderzoek. Zij  beschouwen het al zeven jaar durende conflict als een strijd tegen de Russen.

In Oekraïne is de Slag bij Ilovaisk een begrip. In augustus 2014 werd rond dit plaatsje in de oostelijke provincie Donbas een van de bloedigste veldslagen van de oorlog betwist. Honderden Oekraïense militairen sneuvelden er in een hinderlaag. “We werden misleid”, aldus minister van ­buitenlandse zaken, Dmytro Kuleba.

Betrokkenen verwachten dat misdaden rond de Slag bij Ilovaisk een rol zullen spelen in het onderzoek van het Internationaal Strafhof (ICC). De opperaanklager van het hof kondigde in december een officieel onderzoek aan naar het conflict in Oekraïne. Volgens de aanklager is er een ‘redelijke basis om aan te nemen’ dat er de afgelopen jaren ‘een breed scala aan oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid is gepleegd’ op Oekraïens grond­gebied. “Dat is een kans voor slachtoffers en hun familieleden of nabestaanden dat er recht wordt gedaan”, aldus ­minister Kuleba.

Aanvankelijk, in die zomer van 2014, waren de Oekraïners aan de winnende hand. Zodra Ilovaisk onder controle was, zou de regionale hoofdstad Donetsk binnen schootsveld zijn. Die stad was enkele maanden voordien ingenomen door gewapende, pro-Russische milities.

Militaire roepnaam: ‘Pianist’

Een van de mannen die aan de Oekraïense kant meevocht bij Ilovaisk was Igor Mychajlysjyn. De toen 23-jarige sergeant en artillerie-instructeur was tussen 2014 en 2016 lid van het zogeheten Donbas-bataljon, dat uit vrijwilligers bestond. Dat waren gemotiveerde, vaak excentrieke strijders, die onder commando stonden van het Oekraïense ministerie van binnenlandse zaken. Mychajlysjyn kreeg de militaire roepnaam ‘Pianist’ toebedeeld, omdat hij de gewoonte had in elk frontdorp een piano op te zoeken om Bach te laten klinken.

De strijder herinnert zich een veldslag van maar liefst 36 uur, tijdens welke Mychajlysjyn en zijn mannen een vijandelijke positie innamen en enkele tanks verwoestten. “De tegenstander vroeg al gauw om een staakt-het-vuren”, vertelt hij.

Tijdens de schermutselingen namen ze een viertal vijanden gevangen. Dat bleken Russen te zijn. Mychajlysjyn toont een video, die door het bataljon op YouTube werd gepubliceerd. De krijgsgevangenen, onder wie twee soldaten van 19 en 20 jaar, noemen hun namen en die van hun brigades, in Russische steden als Kaloega en Krasnojarsk. “Vaders en moeders, jullie kinderen zijn in Oekraïne”, zegt de militair die hen laat filmen. “We willen geen bloedvergieten. Zorg dat ze niet meer naar hier vertrekken.”

Mychajlysjyn hoopt dat de commandant van deze Russische soldaten voor het Internationaal Strafhof wordt gedaagd.

Oekraïense gevangenen van het Donbas-bataljon in de straten van Iloviask, tewerkgesteld door pro-Russische separatisten, december 2014. Beeld Hollandse Hoogte / AFP
Oekraïense gevangenen van het Donbas-bataljon in de straten van Iloviask, tewerkgesteld door pro-Russische separatisten, december 2014.Beeld Hollandse Hoogte / AFP

Een dag later, tijdens die veldslag rond Ilovaisk, keert de situatie zich plotseling in hun nadeel. Het Oekraïense leger bleek volledig omsingeld: in plaats van tegen ‘separatisten’ vochten ze nu tegen een overmacht aan officiële Russische troepen, die – aldus het Oekraïense oppercommando – met duizenden de grens over waren gestoken. Ze kwamen met tientallen tanks, pantserwagens en ander geschut.

Voor het leger zat er niets anders op dan de aftocht te blazen. De Russische president Poetin kondigde ‘een humanitaire corridor’ aan, waardoor het Oekraïense leger zich terug kon trekken, ‘om zinloos bloedvergieten te voorkomen’.

Zijn woord als Russische officier

De commandant van Igor Mychajlysjyn onderhandelde met de Russische commandant tegen wiens troepen ze hadden gevochten: zijn militaire roepnaam was ‘Lisa’, oftewel ‘Vos’, herinnert Mychajlysjyn zich. De gewonde soldaten zouden worden overgedragen aan het Rode Kruis, zo was de afspraak. Ook zouden de strijders van het Donbas-bataljon onder geen beding uitgeleverd worden aan de separatisten, de groep die zich wil afsplitsen van Oekraïne. “Als zij ons gevangen zouden nemen, zouden ze ons doden”, wisten Mychajlysjyn en zijn mannen. ‘Vos’ stemde toe. “Hij gaf ons zijn woord als Russische officier.”

Maar alles liep anders. De volgende dag kwamen gewapende separatisten naar het improvisatorische kamp waar Mychajlysjyn en zijn ­medestrijders verbleven. Ze werden krijgsgevangen gemaakt en weggevoerd richting separatisten-hoofdstad Donetsk. “In gedachten zei ik mijn familie en mezelf vaarwel”, ­aldus de oud-strijder.

Igor Mychajlysjyn stemt als krijsgevangene op eigen verzoek de piano van de bibliotheek van Ilovaisk, in december 2014.  Beeld Hollandse Hoogte / AFP
Igor Mychajlysjyn stemt als krijsgevangene op eigen verzoek de piano van de bibliotheek van Ilovaisk, in december 2014.Beeld Hollandse Hoogte / AFP

De militairen van het reguliere Oekraïense leger – dus niet het regiment waar Mychajlysjyn voor vocht – kregen de afgesproken vrijgeleide. Maar toen de Oekraïense troepen Ilovaisk verlieten, kwamen ze in een hinderlaag terecht. “Ze dienden als vermaak voor de Russische artillerie en tanks”, aldus minister Kuleba. De soldaten werden zonder mededogen gedood. “We realiseerden ons dat we Russen niet kunnen vertrouwen. Voor deze les betaalden we met het verlies van honderden levens.”

Momenteel bepaalt het Internationaal Strafhof welke specifieke zaken en personen zij zullen gaan vervolgen. De minister denkt dat het ‘verraad’ het ICC van broodnodige context voorziet, als er zaken rondom de veldslag worden onderzocht. “Als er oorlogsmisdaden zijn gepleegd, doen details en de achtergrond ertoe. Daarom denk ik dat dit element een rol zal spelen tijdens het proces.”

Krijgslisten zijn toegestaan

Het bloedbad van Ilovaisk kan een zaak zijn, als er voldoende bewijs voorhanden is, zegt Marieke de Hoon, universitair docent internationaal strafrecht aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Zij verdiept zich al jaren in het conflict in Oekraïne, zoals de juridische zaken rondom MH17. Volgens het oorlogsrecht mogen soldaten andere soldaten doden, legt ze uit, als dat een militair doel dient, en proportioneel en noodzakelijk is. “Als je een overeenkomst sluit over een vrijgeleide, maar die vervolgens breekt en sol­daten in een hinderlaag vermoordt, zou je dit kunnen kwalificeren als ontrouw”, legt ze uit. “Dat is bij de Verdragen van Genève verboden, en valt binnen de definitie van oorlogsmisdrijven van het Internationaal Strafhof.”

In een gewapend conflict mogen partijen weliswaar krijgslisten gebruiken, en elkaar zo om de tuin ­proberen te leiden, legt De Hoon uit. Maar eerst het vertrouwen van de tegenstander wekken door het maken van afspraken, en vervolgens de daaruit ontstane kwetsbare situatie van de tegenpartij misbruiken om hen te doden, dat mag niet.

De gebeurtenissen die volgden op het bloedbad maken ook gerede kans om strafzaken te worden bij het ICC. Mychajlysjyn werd samen met 108 andere bataljon-strijders opgesloten in een kelder in het separatisten-­bolwerk Donetsk. “Pas toen we eten kregen, op de derde dag, begrepen we dat ze ons in leven wilden ­laten.”

De mannen werden stelselmatig mishandeld, blijkt uit het getuigenis van de oud-strijder. “Oekraïne heeft jullie niet nodig”, probeerden de ­separatisten de officieren te overtuigen om over te lopen. De militairen weigerden, waarna ze nog harder ­geslagen werden. Toen de gevangenbewaarders ontdekten dat een van de gevangenen afkomstig was uit Donetsk, ranselden ze hem af voor elke Oekraïense vlag die ze tegenkwamen op zijn sociale-media-­account. Ze eisten dat hij separatisten zou ronselen onder zijn kameraden. Mychajlysjyn: “Anders zul je niet meer kunnen lopen, zeiden ze”. Hij was radeloos, en eenmaal terug in de kelder bewoog de jongeman amper nog. “Hij was als een plantje. We ­gaven hem water.”

Misdaden tegen de menselijkheid

Omdat het Internationaal Strafhof selecteert op ‘bewijsbaarheid’ is marteling vaak geschikt als casus, zegt Marieke de Hoon. “Foltering is een oorlogsmisdrijf. Als dat syste­matisch of wijdverbreid gebeurt, kan datzelfde feit daarnaast nog omschreven worden als ‘misdaad tegen de menselijkheid’ en dus dubbelop ten laste worden gelegd.”

Het Hof zal vooral kijken naar wie er opdracht gaf tot mishandeling. “Bij detentie zijn de commandostructuren over het algemeen vrij duidelijk. Een gevangenis heeft een baas, een martelingskamp heeft een commandant. En hoe hoger je in de boom zit, hoe moeilijker je uit kunt leggen dat je misdaden moest plegen.”

De naam van de leider van de ­gevangenis kent Igor Mychajlysjyn niet. Wel was duidelijk dat de commandostructuur strikt en hiërarchisch was. Op een dag greep een ­separatist hem beet, vertelt hij, en bracht een mes naar zijn hals. “Ik zal je keel doorsnijden”, zei hij. “Doe het”, had Mychajlysjyn gezegd, die ‘moe van alles’ was. De separatist weifelde. “We mogen je nu nog niet doden, zei hij.” Voor Mychajlysjyn staat vast dat hun lot in handen was van Russen.

Oekraïense vrouwen met portretten van geliefden die in de strijd gesneuveld zijn, augustus 2020.   Beeld Hollandse Hoogte / EPA
Oekraïense vrouwen met portretten van geliefden die in de strijd gesneuveld zijn, augustus 2020.Beeld Hollandse Hoogte / EPA

Ook al keerde Rusland in 2016 het strafhof de rug toe, toch kunnen ook Russen worden vervolgd, legt Marieke de Hoon uit. Voor het ICC doet nationaliteit er niet toe. “Of de ­leidinggevende nou een Oekraïner, pro-Russische strijder of Russische militair was, het gaat om de locatie waar misdrijven zijn gepleegd.”

Omdat Oekraïne sinds 2015 de bevoegdheid van het Internationaal Strafhof op zijn grondgebied juist ­erkent, zijn de rechters ook bevoegd zich uit te spreken over Russen die er misdrijven begaan. Rusland heeft zijn aanwezigheid in Oekraïne altijd ontkend. “Ik ben ervan overtuigd dat het onderzoek van het ICC onze boodschap versterkt, namelijk dat de Russen wél hier zijn”, aldus minister Dmytro Kuleba.

De mogelijkheid dat het Hof ook landgenoten vervolgt, neemt de ­minister voor lief. “Of ik het leuk vind of niet, dat is het principe van rechtspleging. Rechtspraak moet blind zijn.” Zonder Russische betrokkenheid zouden er geen separatisten zijn geweest die de wapens opnamen, is de overtuiging van de minister. “Voor mij is dat – in algemene zin, niet in juridische termen – de grootste Russische misdaad: zij zetten niet alleen het reguliere leger in tegen Oekraïne, maar ook bewapenden ze lokale Oekraïners, om hen vervolgens het bevel te geven te schieten op hun landgenoten.”

Ook voor oud-strijder Igor Mychajlysjyn is het onderzoek van het Internationaal Strafhof van grote betekenis. In december 2014 eindigde na 119 dagen zijn krijgsgevangenschap. Inmiddels studeert hij aan het conservatorium. “Veel mensen denken dat het om een burgeroorlog gaat, dat we slechts met onze landgenoten vechten”, zegt hij. “Het ­waren Russische soldaten, en we kunnen dat het hof bewijzen.”

Nadat afgelopen jaar zijn geheugen verslechterde, besloot Mychaj-lysjyn een boek te schrijven over zijn belevenissen in de Donbas. Zijn verhaal is volgens deskundige Marieke de Hoon niet per se bewijsmateriaal voor het Internationaal Strafhof. Wel zou het de rechter behulpzaam kunnen zijn als schets van de context, mocht het ICC een strafzaak beginnen rond de Slag van Ilovaisk.

Onderzoek door het ICC

Het onderzoek van het Internationaal Strafhof (ICC) richt zich op misdaden die zijn gepleegd in Oekraïne sinds 20 februari 2014. Op die dag, nu zeven jaar geleden, kreeg de omwenteling na de Majdanrevolutie een internationale dimensie, omdat toen de spanning toenam op de Krim. Enkele weken later werd dat schiereiland geannexeerd door ‘groene mannetjes’, over wie Poetin heeft toegegeven dat het om Russische commando’s ging.

Het ICC, dat zetelt in Den Haag, vervolgt personen die verdacht worden van genocide, mis­daden tegen de menselijkheid of oorlogsmisdaden. Die kunnen gerelateerd zijn aan de ­situatie op de Krim, of betrekking hebben op gevechten en gevangenneming van soldaten en burgers in het oosten van Oekraïne. Bij de gewapende strijd tussen Rusland en ­Oekraïne, die nog steeds gaande is, vielen tot nu toe 14.000 doden.

Lees ook:
Oekraïne zet pro-Russische televisiestations op zwart

De Oekraïense president Zelenski sloot per decreet drie tv-kanalen: zij zouden spreekbuis zijn van Russische propaganda. Volgens critici snoert hij zijn lastigste opponenten de mond.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden